رصد سیارات فراخورشیدی همواره بر پایدار بودن خط دید ما متکی بوده است، اما آنچه در منظومه TOI-2535 رخ داد، نگاه منجمان را به پایداری ظاهری این جهان‌ها تغییر داد. ناپدید شدن سیاره غول پیکر TOI-2535b از دید رصدخانه‌های فضایی، نخستین نمونه ثبت‌شده از رویدادی است که در آن یک جهان غول‌پیکر گازی به دلیل تغییر زاویه مدار خود، دیگر از برابر ستاره میزبان عبور نمی‌کند. این اتفاق نشان می‌دهد که غیبت یک سیاره از مسیر گذر، لزوما به معنای تبخیر یا فروپاشی فیزیکی آن نیست، بلکه می‌تواند حاصل یک تاب خوردن پیچیده گرانشی در بازه‌های زمانی چند دهه‌ای باشد. شناخت این رفتار مداری برای ارزیابی دقیق آمار سیارات خارج از منظومه شمسی اهمیت فراوانی دارد.

در این مطلب می خوانید
  1. چرا ناپدید شدن سیاره غول پیکر نشانه نابودی آن نیست؟
  2. رقص گرانشی و نوسان مداری در سیستم TOI-2535
  3. پیامدهای این رویداد برای سرشماری سیارات فراخورشیدی

کشف نخستین نشانه‌های سیاره TOI-2535b در سال ۱۳۹۷ توسط ماهواره مساحت‌یاب سیارات فراخورشیدی ناسا یا همان تس انجام شد. این سیاره جرمی در حدود سیاره مشتری دارد و دور ستاره‌ای از نوع کوتوله K می‌گردد که حدود ۹.۷ میلیارد سال عمر دارد و در فاصله تقریبی ۱۱۰۰ سال نوری از زمین قرار گرفته است. ستاره TOI-2535 کمی کوچک‌تر و کم‌نورتر از خورشید است، اما این سیاره به قدری به آن نزدیک شده که مدار خود را تنها در مدت زمانی کمی بیش از ۸ روز طی می‌کند. چنین فاصله کوتاهی این جهان را در گروه مشتری‌های داغ قرار می‌دهد، سیارات سنگین گازی که دمای سطحی بسیار بالایی دارند و سرعت چرخش آن‌ها به دور ستاره، چندین برابر سریع‌تر از مدار عطارد به دور خورشید است.

روش گذر که برای شناسایی اولیه این سیاره به کار رفت، بر پایه کاهش جزیی و منظم نور ستاره هنگام عبور سیاره از میان زمین و ستاره استوار است. تلسکوپ‌های فضایی طی ۷ سال رصد مداوم متوجه شدند که مسیر عبور TOI-2535b از روی قرص ستاره، به تدریج به سمت حاشیه‌های بالایی جابه‌جا می‌شود. در ادامه این روند، سیاره تا اسفند ۱۴۰۴ تنها مماس بر لبه ستاره حرکت کرد و سپس به طور کامل از خط دید رصدگران زمینی خارج شد. این تغییر مسیر یک رویداد ناگهانی یا تخریبی نبود، بلکه نتیجه یک رقص مداری تدریجی به شمار می‌رفت که هندسه دید ما را نسبت به کل این سیستم تغییر داد.

چرا ناپدید شدن سیاره غول پیکر نشانه نابودی آن نیست؟

در نگاه اول، غیبت ناگهانی سیاره‌ای با جرم مشتری ممکن است فرضیاتی مانند از هم پاشیدگی فیزیکی یا بلعیده شدن توسط ستاره را به ذهن متبادر کند. با این حال، تحلیل دقیق داده‌های اخترشناسی توسط پژوهشگرانی مانند ساموئل یی و اریک پتیگورا از دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس نشان داد که این سیاره همچنان سالم در مدار خود باقی مانده است. علت اصلی این پدیده، نوسان مداری یا پیش‌راندگی گرهی نامیده می‌شود که طی آن صفحه مداری سیاره نسبت به خط دید زمین تغییر زاویه می‌دهد. همان‌طور که در منظومه شمسی انحراف مداری ماه باعث می‌شود در هر چرخش ماهانه شاهد خورشیدگرفتگی نباشیم، در منظومه‌های دوردست نیز انحراف زاویه مدار می‌تواند یک سیاره را برای مدتی از دید پنهان کند.

منشا این تاب خوردن مداری در منظومه TOI-2535، حضور یک سیاره همسایه کشف‌نشده است که هنوز به طور مستقیم دیده نشده است. محاسبات مداری و اختلالات گرانشی مشاهده‌شده حضور این سیاره دوم را تایید می‌کنند که گمان می‌رود جرمی در حدود سیاره زحل داشته باشد. کشش گرانشی متقابل بین مشتری داغ و این همسایه پنهان باعث ایجاد انحراف مداری متقابل حداقل ۵ درجه شده است. در منظومه شمسی ما، مدار اکثر سیارات تقریبا در یک صفحه واحد قرار دارد و انحراف مداری آن‌ها به استثنای عطارد کمتر از ۱ درجه است. انحراف ۵ درجه‌ای در یک منظومه فشرده عدد بزرگی محسوب می‌شود و نشان می‌دهد که برهم‌کنش‌های گرانشی در این سیستم بسیار شدیدتر از منظومه ما بوده است.

این کشش متقابل گرانشی چرخه نوسانی ایجاد می‌کند که بین ۳۰ تا ۵۰ سال طول می‌کشد. طی این دوره، زاویه مدار سیاره TOI-2535b نسبت به زمین مدام تغییر می‌کند و باعث می‌شود سیاره طی چند دهه از دید گذر خارج شده و سپس دوباره به خط دید زمین بازگردد. شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای که روند حرکتی سیستم را در طول ۱ میلیون سال و طی ۵۰ میلیون چرخش مداری بررسی کرده‌اند، نشان می‌دهند که رزونانس یا تشدید مداری میان این دو سیاره، منظومه را کاملا پایدار نگه می‌دارد. این پایداری مانع از آن می‌شود که سیارات با یکدیگر برخورد کنند یا به بیرون از منظومه پرتاب شوند.

یکی از نکات مهم در درک این رویداد، تمایز میان ناپدید شدن هندسی و نابودی واقعی جرم آسمانی است. در اخترشناسی، زمانی که یک سیاره از مسیر گذر خارج می‌شود، سیگنال افت نور آن متوقف می‌گردد، اما جرم و کشش گرانشی آن همچنان بر ستاره میزبان وارد می‌شود. این تفاوت فنی برای مدل‌سازی رفتارهای کیهانی حیاتی است. سنجش این تغییرات به ابزارهای رصدی پیشرفته متکی است و نشان می‌دهد رصد مداری تا چه اندازه به پایش مداوم نیاز دارد. رصد چنین سامانه‌هایی در اعماق کیهان، مانند آنچه در پرونده رکورد تاریخی فضاپیمای وویجر ۱ شاهد هستیم، اهمیت ابزارهای سنجش از راه دور را در ثبت تغییرات آرام اما مداوم نشان می‌دهد.

رقص گرانشی و نوسان مداری در سیستم TOI-2535

کشف این سامانه مداری چالش‌های تازه‌ای را پیش روی مدل‌های پیدایش و تکامل سیارات فراخورشیدی قرار داده است. طبق نظریه‌های موجود، سیارات درون یک دیسک اولیه مسطح شکل می‌گیرند و بنابراین انتظار می‌رود مدارهای نهایی آن‌ها نیز تقریبا هم‌صفحه باشند. وجود انحراف زاویه‌ای حداقل ۵ درجه در منظومه‌ای با دو سیاره غول‌پیکر نشان می‌دهد که این سیستم مسیر تکاملی آرامی را طی نکرده است. مشتری‌های داغ معمولا در فواصل دورتر از ستاره متولد می‌شوند و سپس به سمت داخل مهاجرت می‌کنند، اما این که چه مکانیزمی باعث برانگیخته شدن چنین انحراف مداری شدیدی طی فرایند مهاجرت یا پس از آن شده، همچنان یک پرسش باز در علم نجوم است.

چرا ناپدید شدن سیاره غول پیکر نشانه نابودی آن نیست؟

برای توضیح چگونگی شکل‌گیری این ساختار مداری، دو فرضیه اصلی مطرح می‌شود. فرضیه نخست بر مهاجرت آرام درون دیسک گازی تمرکز دارد که طی آن تعامل با ماده تشکیل‌دهنده منظومه باعث تغییر شکل مدار شده است. فرضیه دوم به مکانیزم‌های مهاجرت با خروج از مرکز بالا و جفت‌شدگی‌های کشندی اشاره می‌کند که بر اثر آشفتگی‌های شدید گرانشی رخ می‌دهند. در منظومه TOI-2535 حضور دو سیاره غول‌پیکر نزدیک به ستاره، احتمال مهاجرت درون دیسک را تقویت می‌کند، اما شیب مداری مشاهده‌شده نشان می‌دهد که یک عامل پویای ثانویه در طول زمان این نوسانات را تشدید کرده است.

از نظر ابزاری، شناسایی مستقیم سیاره همسایه که جرمی در حدود زحل دارد، با روش‌های متداول کار ساده‌ای نیست. این سیاره پنهان هنوز به طور مستقیم دیده نشده و عبور آن از مقابل ستاره ثبت نگردیده است. با این حال، همان‌طور که سیاره TOI-2535b از مسیر دید ما خارج می‌شود، این امکان وجود دارد که سیاره دوم طی دهه‌های آینده وارد مسیر گذر شود. اگر این اتفاق رخ دهد، رصدخانه‌های فضایی و زمینی می‌توانند ابعاد، چگالی و ویژگی‌های مداری سیاره همسایه را با دقت بالایی اندازه‌گیری کنند و جرم دقیق هر دو جرم آسمانی را مشخص سازند.

جزئیات کامل این پدیده و مدل‌سازی‌های عددی مربوط به آن در مقاله منتشرشده در The Astrophysical Journal Letters تشریح شده است. پژوهشگران در این مقاله توضیح داده‌اند که چگونه ترکیب داده‌های رصدی ۷ ساله با شبیه‌سازی‌های دینامیک مداری توانسته راز ناپدید شدن ظاهری این سیاره را فاش کند. این تحلیل‌ها نشان می‌دهند که بدون داشتن بازه رصدی طولانی‌مدت، درک درست از معماری منظومه‌های چندسیاره‌ای غیرممکن خواهد بود.

تغییر عمق گذر و جابه‌جایی خط عبور سیاره از روی ستاره، مفاهیمی بنیادین در دینامیک مداری محسوب می‌شوند. وقتی زاویه مدار یک سیاره نسبت به ما تغییر می‌کند، طول مسیری که سیاره از روی قرص ستاره طی می‌کند کوتاه‌تر می‌شود. این کاهش طول مسیر، میزان افت نور ستاره را کم می‌کند تا جایی که سیاره دیگر هیچ بخشی از قرص ستاره را نمی‌پوشاند. این فرایند هندسی که سال‌ها به طول می‌انجامد، الگویی عالی برای مطالعه نیروهای گرانشی میان سیارات غول‌پیکر است.

پیامدهای این رویداد برای سرشماری سیارات فراخورشیدی

یکی از مهم‌ترین پیامدهای علمی این کشف، بازنگری در آمار کلی سیارات فراخورشیدی است. روش گذر تا به امروز مسئول کشف بیش از ۴۸۰۰ سیاره از مجموع حدود ۶۵۰۰ سیاره فراخورشیدی تاییدشده بوده است. اما این روش یک محدودیت ذاتی دارد: تنها سیاراتی را شناسایی می‌کند که مدارشان کاملا با خط دید زمین هم‌راستا باشد. کشف پدیده جابه‌جایی مداری در TOI-2535b اثبات می‌کند که شمار زیادی از سیارات غول‌پیکر ممکن است به دلیل تاب خوردن مداری، موقتا از دید تلسکوپ‌های ما خارج شده باشند و در سرشماری‌های فعلی غایب به نظر برسند.

این واقعیت نشان می‌دهد که کسر واقعی منظومه‌های دارای مشتری داغ ممکن است بسیار بیشتر از برآوردهای کنونی باشد. اگر منظومه‌های متعددی دارای نوسانات مداری ۳۰ تا ۵۰ ساله باشند، پیمایش‌های تلسکوپی که تنها چند سال یا یک دهه طول می‌کشند، بخش قابل توجهی از این جهان‌ها را نادیده می‌گیرند. در نتیجه، الگوی واقعی توزیع جرم و شیب مداری در منظومه‌های بیگانه نیازمند رصدهای مداوم و چند دهه‌ای است تا بتوان تصویر واقعی‌تری از جمعیت سیارات کهکشان به دست آورد.

بررسی سیستم‌های پیچیده‌ای مانند TOI-2535 نگاه ما را به پویایی منظومه‌های سیاره‌ای تغییر می‌دهد. مدار سیارات ساختارهایی ثابت و دست‌نخورده نیستند، بلکه بر اثر برهم‌کنش‌های گرانشی متقابل همواره در حال تغییر و نوسان قرار دارند. شواهد رصدشده نشان می‌دهند که کیهان سامانه‌ای پویا است که در آن منظومه‌ها مدام چهره هندسی خود را نسبت به ناظران دوردست تغییر می‌دهند. این که چه تعداد از سیارات فراخورشیدی پنهان‌شده در بایگانی رصدخانه‌ها به‌زودی با چرخیدن مدارشان دوباره در برابر ستاره‌های خود ظاهر خواهند شد، پرسش جذابی است که پاسخ آن با ادامه پیمایش‌های فضایی روشن می‌شود.