اختلاف نظر درباره دمای مناسب محیط زندگی یا درجه تنظیم دستگاه‌های سرمایشی و گرمایشی یکی از چالش‌های همیشگی در خانه و فضاهای کاری مشترک است. داده‌های فیزیولوژیک نشان می‌دهند علت تفاوت احساس سرما در زنان نسبت به مردان به سازوکارهای عصبی و هورمونی بدن بازمی‌گردد. این اختلاف رفتاری منحصر به انسان نیست و در جنس ماده بسیاری از گونه‌های جانوری مانند پستانداران و پرندگان نیز دیده می‌شود. پژوهشی تازه که در Journal of Physiology منتشر شده است، با بررسی دقیق فیزیولوژی موش‌ها نشان می‌دهد هورمون تستوسترون و نحوه فعال‌سازی حسگرهای حرارتی پوست نقش اصلی را در شکل‌گیری این تفاوت رفتاری ایفا می‌کنند.

در این مطلب می خوانید
  1. حسگرهای پوستی چگونه سیگنال دما را به مغز منتقل می‌کنند؟
  2. نقش هورمون تستوسترون و حسگرها در احساس سرما در زنان
  3. پیامدهای این کشف فیزیولوژیک بر زندگی و فضاهای کاری چیست؟

تا پیش از این، فرضیه‌های متعددی برای توضیح این پدیده مطرح می‌شد. برخی پژوهشگران تفاوت در دمای داخلی بدن، ضخامت لایه چربی زیر پوستی یا تفاوت در نرخ متابولیسم پایه را علت اصلی می‌دانستند. با این حال، اندازه‌گیری‌های دقیق پژوهشگران کینگز کالج لندن نشان داد دمای هسته مرکزی بدن و دمای سطح پوست در موش‌های نر و ماده کاملا یکسان است. این یافته دانشمندان را به سمت بررسی دقیق‌تر پایانه‌های عصبی پوست هدایت کرد، یعنی جایی که پروتئین‌های ویژه‌ای به عنوان حسگرهای دمایی عمل می‌کنند و سیگنال‌های حرارتی را به سیستم عصبی مرکزی می‌فرستند.

شناخت نحوه عملکرد این حسگرهای پوستی به درک بهتر دلایل تفاوت‌های رفتار حرارتی کمک می‌کند. پوست بدن دارای پایانه‌های عصبی حسی است که پروتئین‌های متعددی روی آن‌ها مستقر شده‌اند. مایکل کاترینا از دانشگاه جانز هاپکینز این پروتئین‌ها را به مولدهای کوچک الکتریکی تشبیه می‌کند که در پاسخ به تغییرات دما فعال می‌شوند. با تغییر دمای محیط، کانال‌های یونی این پروتئین‌ها باز می‌شوند و امکان ورود یون‌های باردار به داخل سلول عصبی را فراهم می‌کنند. این فرایند سیگنال الکتریکی مشخصی تولید می‌کند که از طریق مدارهای عصبی به مغز منتقل می‌شود و احساس گرما یا سرما را شکل می‌دهد.

حسگرهای پوستی چگونه سیگنال دما را به مغز منتقل می‌کنند؟

برای ارزیابی دقیق تفاوت‌های رفتاری، تیم پژوهشی آزمایشی را با حضور ۳۰ موش نر و ۲۷ موش ماده طراحی کرد. در این آزمایش، موش‌ها روی دو صفحه مجاور قرار گرفتند که امکان حرکت آزادانه بین آن‌ها وجود داشت. دمای یکی از صفحات روی ۳۳ درجه سانتی‌گراد ثابت نگه داشته شد، در حالی که دمای صفحه دوم متغیر بود و در مراحل مختلف تغییر می‌کرد. یک سیستم تصویربرداری رفتار موش‌ها و میزان زمان سپری‌شده روی هر صفحه را به دقت ثبت کرد تا الگوی ترجیح دمایی مشخص شود.

نتایج به دست آمده تفاوت روشنی را میان دو جنس نشان داد. هنگامی که دمای صفحه متغیر به ۳۸ درجه سانتی‌گراد رسید، موش‌های ماده زمان بسیار بیشتری را روی این صفحه گرم‌تر سپری کردند. در مقابل، موش‌های نر ترجیح دادند روی صفحه ۳۳ درجه باقی بمانند و از سطح گرم‌تر دوری کردند. محاسبات نشان داد میانگین دمای سطح ترجیحی برای موش‌های نر حدود ۳۲ درجه سانتی‌گراد و برای موش‌های ماده حدود ۳۶ درجه سانتی‌گراد است. این تفاوت ۴ درجه‌ای نشان‌دهنده حساسیت متفاوت حسگرهای پوستی در دو جنس است.

از آنجا که فضای بالای محفظه آزمایش کاملا باز بود و شرایط محیطی یکسانی روی هر دو گروه اعمال می‌شد، تفاوت مشاهده‌شده مستقیما به عملکرد حسگرهای پوستی مربوط می‌شد. پژوهشگران در مرحله بعد با دست‌کاری ژنتیکی، پروتئین تشخیص‌دهنده گرما را در موش‌ها غیرفعال کردند. این تغییر باعث شد تمایل موش‌های نر به دوری از سطح گرم کاهش یابد و دمای ترجیحی آن‌ها به ۳۵ درجه سانتی‌گراد افزایش پیدا کند. به عبارت دیگر، موش‌های نر رفتاری بسیار نزدیک‌تر به موش‌های ماده نشان دادند. در طرف مقابل، غیرفعال کردن همین پروتئین در موش‌های ماده تغییر ملموسی در رفتار آن‌ها ایجاد نکرد.

احساس سرما در زنان حسگرهای پوستی چگونه سیگنال دما را به مغز منتقل می‌کنند؟

در آزمایش مربوط به حسگر سرما، حذف یا مسدود کردن پروتئین مربوطه باعث شد هر دو جنس تمایل کمتری برای دوری از صفحات سرد نشان دهند. با این حال، موش‌های ماده پس از غیرفعال شدن حسگر سرما زمان کمتری را روی صفحات گرم سپری کردند، در حالی که ترجیح دمایی موش‌های نر تغییری نکرد. پیتر مک‌ناتون داروشناس کینگز کالج لندن توضیح می‌دهد که گیرنده سرما در جنس ماده اندکی حساس‌تر است و گیرنده گرما واکنش کمتری نشان می‌دهد، پدیده‌ای که در نهایت تمایل آن‌ها را به دماهای بالاتر افزایش می‌دهد.

نقش هورمون تستوسترون و حسگرها در احساس سرما در زنان

با اثبات نقش حسگرهای پوستی، پژوهشگران به بررسی عامل تنظیم‌کننده این پروتئین‌ها پرداختند. هورمون‌های جنسی نخستین گزینه برای ارزیابی بودند. پژوهشگران به گروهی از موش‌های نر دارویی تزریق کردند که تولید تستوسترون را در بدن آن‌ها مسدود می‌کرد. پس از گذشت چند هفته، این موش‌ها رفتاری متفاوت نشان دادند و زمان بسیار بیشتری را روی صفحه ۳۸ درجه سانتی‌گراد گذراندند. این رفتار کاملا مشابه الگوی حرارتی موش‌های ماده بود.

برای اطمینان از نتایج، آزمایش معکوس روی موش‌های ماده انجام شد. تجویز تستوسترون به موش‌های ماده باعث شد ترجیح آن‌ها برای دماهای گرم‌تر به طور کامل از بین برود و الگوی رفتاری آن‌ها به موش‌های نر نزدیک شود. این نتایج تایید کرد که تستوسترون نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش تمایل به دماهای بالا و تنظیم آستانه تحریک حسگرهای پوستی دارد.

بخش مهم دیگری از این پژوهش، بررسی اثر هورمون‌های زنانه بود. تجویز هورمون‌های استروژن و پروژسترون به موش‌های نر هیچ تغییری در ترجیح دمایی آن‌ها ایجاد نکرد. همچنین مسدود کردن این هورمون‌ها در موش‌های ماده تغییر رفتاری خاصی به همراه نداشت. این یافته نشان می‌دهد که بر خلاف تصور عمومی، هورمون‌های زنانه تاثیر مستقیمی بر نحوه ادراک حسی گرما و سرما از طریق پایانه‌های پوستی ندارند و تستوسترون اصلی‌ترین هورمون کنترل‌کننده این فرایند است.

با وجود اثبات نقش تستوسترون، سازوکار دقیق عملکرد آن هنوز در حال بررسی است. از آنجا که تغییر رفتار حرارتی جانوران بلافاصله رخ نداد و نیازمند چند هفته زمان بود، پژوهشگران احتمال می‌دهند تستوسترون مستقیما روی کانال‌های یونی پروتئین‌ها اثر نمی‌گذارد. فرضیه قوی‌تر این است که این هورمون با تغییر در بیان ژن‌ها و الگوی ساخت پروتئین‌های حسگر در طول زمان، حساسیت نورون‌های پوستی را دستخوش تغییر می‌کند. همچنین عدم معکوس شدن کامل رفتار نشان می‌دهد عوامل بیولوژیکی دیگری نیز در کنار تستوسترون در این فرایند مشارکت دارند.

نقش هورمون تستوسترون و حسگرها در احساس سرما در زنان

پیامدهای این کشف فیزیولوژیک بر زندگی و فضاهای کاری چیست؟

اگرچه آزمایش‌های یادشده روی موش‌ها صورت گرفته است، اما گیرنده‌های دمایی پوست و سازوکار انتقال سیگنال به سیستم عصبی مرکزی در پستانداران کاملا مشابه است. تحقیقات اولیه روی انسان نیز نشان می‌دهد پروتئین‌های حسگر دما عملکرد همانندی دارند. بنابراین، این یافته‌ها پایه علمی متقنی برای درک دلایل تفاوت ترجیح دمایی در انسان‌ها ارائه می‌دهند و نشان می‌دهند چرا تنظیم دمای محیط‌های کاری مشترک همواره چالش‌برانگیز است.

استانداردهای فعلی تهویه مطبوع در اکثر ساختمان‌های اداری و تجاری بر اساس مدل‌های فیزیولوژیک دهه ۱۹۶۰ میلادی طراحی شده‌اند. این الگوی قدیمی بر مبنای نرخ متابولیسم و راحتی حرارتی مردان تنظیم شده است. با توجه به اینکه حسگرهای پوستی در زنان در دماهای بالاتری نسبت به گرما واکنش نشان می‌دهند، دمای استانداردی که برای مردان مناسب است می‌تواند در فضاهای سرپوشیده حس نامطلوبی ایجاد کند. این عدم تعادل حرارتی می‌تواند بر میزان راحتی و بهره‌وری کاری تاثیر بگذارد.

دستاوردهای این مطالعه نشان می‌دهد که حل مشکل درک دمایی در فضاهای کاری و مسکونی، نیازمند عبور از الگوهای یکسان‌سازی دما است. توسعه سیستم‌های تهویه هوشمند و قابلیت کنترل دمای محلی یا استفاده از فناوری‌های گرمایش و سرمایش شخصی می‌تواند پاسخ مناسبی به این تفاوت‌های فیزیولوژیک باشد. آگاهی از ریشه‌های زیست‌شناختی درک دما، مسیر را برای طراحی فضاهایی همگام‌تر با نیازهای واقعی کاربران هموار می‌سازد.

پاسخ نهایی به جزئیات اثر تستوسترون در انسان نیازمند آزمون‌های بالینی مستقیم است. با این حال، تایید نقش هورمون‌ها و حسگرهای پوستی در ایجاد تفاوت‌های حرارتی، نگرش صنعت طراحی محیطی و تولید تجهیزات رفاهی را تغییر خواهد داد. این مطالعه اثبات می‌کند که اختلاف در تمایل دمایی نه یک مسئله انتزاعی یا سلیقه‌ای، بلکه بازتابی از پیچیدگی‌های عملکردی سیستم عصبی و هورمونی بدن است.