دستیابی به اطلاعات دقیق از سیاره مریخ که صدها برابر دورتر از ماه در فضا قرار دارد، همواره یکی از چالشهای بزرگ علوم سیارهای بوده است. جو رقیق و دمای بسیار پایین سطح مریخ در شرایط فعلی امکان بقای آب مایع را نمیدهد، اما شواهد مداری نشان میدهند که ذخایر عظیمی از آب یخزده در لایههای زیرسطحی پنهان شدهاند. تحلیلهای تازه بر پایه دادههای تصویری مدارگردها اثبات میکند که یخچال های مریخ در دهانههای برخوردی منطقه آلبا مونس تودههای منجمد با دیوارههای صخرهای بسیار بلندی ایجاد کردهاند. این کشف علمی نه تنها پرتویی تازه بر تاریخچه دگرگونیهای اقلیمی سیاره سرخ میتاباند، بلکه نحوه دسترسی انسان به منابع آب در ماموریتهای سرنشیندار آینده را نیز دگرگون میسازد. در حالی که ابزارهای عمیق فضایی نظیر کاوشگر وویجر ۱ مرزهای منظومه شمسی را پیمودهاند، کاوشگرهای مداری مریخ نیز با ثبت جزئیات بیسابقهای از سطح سیاره سرخ، درک ما را از تاریخچه ژئوفیزیکی آن عمیقتر کردهاند.
در این مطلب می خوانید
پژوهشگران در بررسیهای جدید خود با ترکیب تصاویر سهبعدی و دادههای توپوگرافی توانستهاند ۲۹ عارضه منحصربهفرد را شناسایی کنند که رفتاری کاملا مشابه جریانهای یخچالی دارند. این نهشتههای یخی زیر پوشش متراکمی از سنگ، گرد و غبار و آوار صخرهای محصور شدهاند. همین لایه محافظ صخرهای مانع از تصعید مستقیم یخ در اتمسفر کمفشار مریخ شده است. برآورد دقیق هندسه این عوارض و ضخامت لایه آواری روی آنها، گام نخست برای پاسخ به این پرسش کلیدی است که آیا فضانوردان میتوانند روی این منابع برای تامین آب شرب، تولید اکسیژن و سوخت هیدروژنی حساب کنند یا خیر.
انتخاب منطقه آلبا مونس برای این مطالعات دلایل زمینشناختی محکم دارد. آلبا مونس یک آتشفشان سپرگون بسیار وسیع در نیمکره شمالی مریخ است که دهانههای برخوردی موجود در آن از فرسایشهای مخرب در امان ماندهاند. دیوارههای تند دهانهها در این منطقه به عنوان پناهگاههای طبیعی عمل میکنند و یخهای حاصل از دورههای گذشته مریخ را در برابر تابش مستقیم خورشید و نوسانات شدید دما حفظ کردهاند. ارزیابی دادههای تصویری نشان میدهد که دیواره صخرهای انتهایی این تودههای یخی تا دهها متر ارتفاع دارد و امتداد جریان آنها تا کف دهانهها کشیده شده است.
شناسایی ۲۹ ساختار جدید و نقش یخچال های مریخ در دهانه های آلبا مونس
نتایج این مطالعه که در مجله علمی ارث اند پلنتری ساینس لترز منتشر شده است، نشان میدهد که لایههای ضخیم آوار نقش مهمی در حفظ این منابع یخزده داشتهاند. این تحقیق بر پایه تحلیل دقیق دادههای تصویری دو مدارگرد اصلی صورت گرفته است: مدارگرد شناسایی مریخ متعلق به ناسا و مدارگرد ردیاب گاز اگزومارس متعلق به آژانس فضایی اروپا. تیم تحقیقاتی در این پروژه جامع، بیش از ۷۳۸ دهانه برخوردی را در آتشفشان آلبا مونس بررسی کرد. محققان با ترکیب زوجتصاویر ماهوارهای و بازسازی مدلهای سهبعدی ارتفاعی، شیب دقیق دیوارهها و هندسه لایههای رسوبی را شبیهسازی کردند.
حاصل این پردازشهای پیچیده تصویری، کشف ۲۹ ساختار یخچالی متمایز بود که همگی در دیوارههای رو به قطب دهانهها قرار دارند. رو به قطب بودن این دیوارهها باعث میشود کمترین میزان انرژی خورشیدی را دریافت کنند و شرایط مناسبی برای پایداری یخ فراهم شود. دیوارههای صخرهای انتهایی این نهشتهها ارتفاعی تا ۲۰۹ متر (۶۸۶ پا) دارند و شیب امتدادیافته آنها روی کف دهانهها تا ۳ کیلومتر (۱.۹ مایل) میرسد. در زمینشناسی فضایی، این پدیدهها تحت عنوان عمومی عوارض جریان لزج یا VFFs دستهبندی میشوند که نشاندهنده حرکت کند و خزشمانند مخلوط یخ و سنگ در طول زمان است.
دقت ابزارهای تصویری موجود در مدارگردهای ناسا و آژانس فضایی اروپا امکان سنجش سایهها و محاسبه اختلاف منظر را با جزئیات بالایی فراهم ساخته است. با بررسی الگوی سایهها در ساعات مختلف شبانهروز مریخی، دانشمندان توانستهاند حجم و ساختار هندسی لایههای آواری را تخمین بزنند. این تحلیلهای مورفولوژیک اثبات کرد که دیوارههای تند انتهایی حاصل ریزشهای ساده صخرهای یا سقوط آزاد سنگها نیستند، بلکه جبهه پیشانی یک جریان لزج یخی پوشیده از آوار را تشکیل میدهند.
بررسیهای اقلیمی نشان میدهد که شکلگیری این تودهها به دوره آمازونی متاخر بازمیگردد. در این عصر زمینشناختی، کجی محوری مریخ دستخوش تغییرات تناوبی شدیدی میشد. تغییر در زاویه انحراف محور گردش مریخ، الگوی توزیع انرژی خورشیدی در سطح سیاره را به طور کامل تغییر میداد. در دورههایی که کجی محوری مریخ به مقادیر بالایی میرسید، یخهای کلاهکهای قطبی تبخیر شده و رطوبت حاصل در عرضهای جغرافیایی میانی و نزدیک به استوا به صورت برف و یخ فرومیریخت. این نهادهای یخی در دهانههای آلبا مونس انباشته شده و تحت لایهای از آوار صخرهای تثبیت شدهاند.

مکانیزم حفظ یخ زیر آوار صخرهای و مقایسه با یخچالهای ایسلند
مسئله اصلی در پایداری طولانیمدت آب در مریخ، فشار بسیار پایین جو آن است. اتمسفر مریخ فشاری کمتر از یک درصد اتمسفر زمین دارد. در چنین فشار ناچیزی، یخ خالص آب به محض قرار گرفتن در معرض تابش خورشید، فرایند تصعید را طی کرده و مستقیما به بخار تبدیل میشود. بدون وجود یک لایه محافظ، تمام ذخایر یخی خارج از قطبها در مدت کوتاهی از بین میرفتند. با این حال، پوششی از آوار صخرهای، گرد و غبار و سنگهای ریزشکرده از دیواره دهانهها، نقش یک عایق حرارتی قدرتمند را ایفا کرده و ذخایر یخ زیرین را برای میلیونها سال محفوظ نگه داشته است.
پژوهشگران برای ارزیابی صحت این مکانیزم، شبیهسازیهای کامپوتری متعددی انجام دادند و رفتار این عوارض مریخی را با نمونههای مشابه روی زمین مقایسه کردند. بهترین معادل زمینی برای این ساختارها، یخچالهای پوشیده از سنگ در منطقه ایسلند هستند. در ایسلند، ریزش مداوم سنگها و صخرههای سست از کوهستانهای اطراف روی زبانه یخچالها، پوستهای ضخیم از آوار ایجاد میکند. این پوسته آواری، نرخ ذوب و تبخیر یخ را به شدت کاهش داده و به جریان یخی اجازه میدهد حتی در دماهای بالاتر نیز پایداری خود را حفظ کند.
تصاویر باکیفیت مداری نشان میدهند که سنگها و مواد خردشده از لبه تند دهانههای آلبا مونس جدا شده، شیب دیواره را طی کرده و در جبهه جلویی جریان یخی تجمع یافتهاند. این برهمکنش میان آوار صخرهای و توده یخ، کلید اصلی بقای ۲۹ یخچال کشفشده است. اگر این لایه آواری وجود نداشت، تغییرات بعدی در کجی محوری مریخ و افزایش نسبی دما، موجب تصعید کامل یخها میشد و امروزه هیچ اثری از این ساختارها باقی نمیماند.
علاوه بر عایقبندی حرارتی، لایه صخرهای از برخورد مستقیم پرتوهای کیهانی شدید و تابش فرابنفش خورشید به عمق توده یخی جلوگیری میکند. ضخامت آوار صخرهای به اندازهای است که نوسانات شدید دمایی میان روز و شب مریخ به لایههای عمقی نفوذ نمیکند. به این ترتیب، دهانههای آلبا مونس به صندوقچههای طبیعی تبدیل شدهاند که یخهای باستانی را در حالتی پایدار و دستنخورده حفظ کردهاند.

چالشهای استخراج آب و بازسازی تاریخچه اقلیمی مریخ
شناسایی منابع آب قابل دسترس در مریخ، یکی از پیششرطهای حیاتی برای احداث پایگاههای زیستی دائمی است. حمل آب از زمین به مریخ به دلیل جرم بالا، هزینههای پرتاب را به شکل نجومی افزایش میدهد و از نظر اقتصادی و منطقی توجیه پذیر نیست. بنابراین استفاده از منابع موجود در محل، تنها راهکار منطقی برای سوخترسانی به موشکهای بازگشتی و تامین آب شرب فضانوردان است. کشف ۲۹ یخچال در منطقه آلبا مونس از این نظر اهمیت دارد که این ناحیه نسبت به قطبهای سرد و تاریک مریخ، موقعیت جغرافیایی مناسبتری برای فرود فضاپیماها دارد.
فرود در مناطق قطبی مریخ با چالشهای فنی سنگینی نظیر سرمای طاقتفرسا، تاریکیهای طولانیمدت زمستانی و اختلال در تامین انرژی خورشیدی همراه است. در مقابل، عرضهای جغرافیایی میانی مانند آلبا مونس، نور خورشید و دمای متعادلتری در اختیار پایگاههای انسانی قرار میدهند. با این حال، استخراج آب از این یخچالهای دهانهای بدون چالش نیست. همان لایه آواری که از یخ محافظت کرده، اکنون به یک سد فیزیکی سخت در برابر حفاری تبدیل شده است.
فضانوردان یا روباتهای کاوشگر برای دسترسی به یخ منجمد باید ابتدا لایهای متراکم از آوار صخرهای به ضخامت چند متر را حفاری و جابهجا کنند. همانطور که توسعه فناوریهای ساختوساز مداری مانند ربات آسترا زیرساختهای فضایی را دگرگون میکند، استخراج آب در مریخ نیز مستلزم طراحی رباتهای خودکار و سنگین برای نفوذ به این پوسته صخرهای است. علاوه بر عملیات خاکی، تامین انرژی حرارتی یا الکتریکی لازم برای ذوب یخ در دمای زیر صفر مریخ و تصفیه آن از آلایندههای معدنی، نیازمند تجهیزات صنعتی پیشرفته است.
از دیدگاه علوم سیارهای، این ۲۹ ساختار یخچالی مانند کپسولهای زمان عمل میکنند. تحلیل لایهبندی داخلی این یخچالها میتواند اطلاعات بینظیری درباره ترکیب اتمسفر مریخ و نوسانات اقلیمی آن در دوره آمازونی متاخر ارائه دهد. دانشمندان با نفوذ به این لایهها میتوانند تاریخچه دقیق دورههای یخبندان مریخ و تغییرات کجی محوری آن را بازسازی کنند.
پرسش اساسی و باز در حوزه کاوشهای فضایی این است که چه میزان از دهانههای مشابه در سایر مناطق مریخ نیز دارای چنین ذخایر پنهانی هستند. آیا عوارض جریان لزج پوشیده از آوار یک پدیده استثنایی در آلبا مونس محسوب میشوند یا در سراسر عرضهای جغرافیایی میانی سیاره سرخ پراکندهاند؟ پاسخ به این پرسش در ماموریتهای راداری و تصویری آینده، نقشه راه استقرار دائمی انسان در مریخ را ترسیم خواهد کرد.






