بخشهای منجمد سیاره زمین که با نام علمی کریوسفر شناخته میشوند، نقش کلیدی در حفظ تعادل اقلیمی و ثبات زیستبومها ایفا میکنند. پژوهش جدیدی که در مجله ساینس منتشر شده است، چارچوبی دقیق برای ارزیابی سلامت این پهنههای یخزده تحت عنوان فضای امن زیست محیطی ارائه میدهد. این مطالعه توسط تیم بینالمللی به سرپرستی بو سو از مرکز تابآوری استکهلم و دانشگاه نرمال پکن با همراهی یوهان راکستروم از موسسه پوتسدام برای پژوهشهای پیامدهای اقلیمی انجام شد. نتایج تحلیلها نشان میدهد که فعالیتهای صنعتی، سوزاندن سوختهای فسیلی و تغییرات گسترده در کاربری اراضی باعث خروج زمین از شرایط پایدار شدهاند. بر اساس این یافتهها، سه مرز حیاتی از چهار شاخص اصلی کریوسفر رد شدهاند و ورود به محدوده خطرساز برای مرز چهارم نیز اجتنابناپذیر است.
در این مطلب می خوانید
ایده پایه چارچوب مرزهای سیارهای نخستین بار در سال ۱۳۸۸ خورشیدی توسط یوهان راکستروم و گروهی از دانشمندان مطرح گردید. در این تحقیق جدید، دانشمندان با استناد به دادههای اقلیمی دوره هولوسن که حدود ۱۱۷۰۰ سال گذشته را در بر میگیرد، چهار متغیر فیزیکی تعیینکننده را برای بقای کریوسفر استخراج کردهاند. ثبات نسبی آبوهوا در عصر هولوسن شرایط مناسبی برای پیدایش و گسترش تمدنهای بشری فراهم کرد. خروج از این بازه دمایی و فیزیکی، سیستمهای زیستی را وارد مرحلهای نامطمئن میکند که مدیریت مخاطرات آن برای جوامع امروزی دشوار خواهد بود.
کریوسفر تنها یک عارضه جغرافیایی دورافتاده در قطبها نیست، بلکه موتور تنظیمکننده جریانهای اقیانوسی، ذخیرهسازی آب شیرین و بازتابش انرژی خورشیدی است. وقتی سطح یخهای قطبی و یخچالهای کوهستانی کاهش مییابد، میزان جذب گرمای خورشید توسط زمین افزایش پیدا میکند. این تغییر باعث شکلگیری چرخه بازخوردی میشود که روند گرمایش را تسریع خواهد کرد. علاوه بر آسیبهای زیستمحیطی، فشار بر منابع آبی و زیرساختها نیز تشدید میشود. برای نمونه در کنار ریسکهای مرتبط با گرمایش اقیانوسها، ناپایداری در اکوسیستمهای آبی همانند چالش زیست محیطی استخراج معادن در اعماق اقیانوس، دستکاری زیستبومهای حساس را با پیامدهای غیرقابل پیشبینی همراه میسازد.
چهار شاخص اصلی فضای امن زیست محیطی در کریوسفر کدامند؟
برای سنجش وضعیت کریوسفر، پژوهشگران ساینس چهار متغیر اندازهگیریشده را مبنای ارزیابی قرار دادهاند. نخستین متغیر، جرم کل یخهای روی خشکی است که آستانه پایداری آن حداقل ۲۷.۴۸ میلیون گیگاتن محاسبه شده است. گزارشهای سال ۱۳۹۷ خورشیدی نشان میدهند که حجم یخهای خشکی حدود ۲۷.۶۳ میلیون گیگاتن بوده است. با وجود آنکه این عدد بالاتر از حد آستانه به نظر میرسد، انتشار گازهای گلخانهای در دهههای گذشته موجب ایجاد ذوب محتوم به میزان حداقل ۰.۶۴ میلیون گیگاتن شده است. به این ترتیب، جابهجایی حرارتی انباشتهشده در اتمسفر قطعا جرم یخها را به زیر مرز امن خواهد رساند.
پدیده ذوب محتوم حاصل اینرسی حرارتی آبها و لایههای ضخیم یخ است. گازهای دیاکسید کربن که پیشتر وارد اتمسفر شدهاند، انرژی گرمایی را در سیستم زمین محبوس کردهاند. ذوب شدن صفحات یخی بزرگ مانند گرینلند و جنوبگان فرآیندی زمانبر است و واکنش کامل آنها به دمای کنونی جو ممکن است قرنها طول بکشد. بنابراین حتی اگر همین امروز انتشار آلایندهها متوقف شود، ذوب بخشی از این یخچالها قطعی است.
دومین شاخص، میانگین پوشش سالانه یخهای شناور اقیانوسی است. مرز تعیینشده برای حفظ شرایط هولوسن حداقل ۱۹.۸ میلیون کیلومتر مربع یخ دریایی در سال است. با این حال دادههای ماهوارهای سال ۱۴۰۳ خورشیدی نشان میدهند که میانگین واقعی به ۱۶.۵ میلیون کیلومتر مربع افت کرده است. این کاهش مساحت، توان بازتابشی قطبها را کم کرده و آبهای تیره اقیانوس را در معرض تابش مستقیم خورشید قرار میدهد.
دمای خاکهای منجمد یا پرمافراست، سومین متغیر سنجیده شده در این مدل است. آستانه امن برای پایداری خاک منجمد، دمای منفی ۶.۶ درجه سانتیگراد یا سردتر تعیین شده است. مدلسازیهای اقلیمی مربوط به سالهای ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۳ خورشیدی نشان دادند که دمای پرمافراست به منفی ۶.۰ تا منفی ۵.۳ درجه سانتیگراد رسیده است. گرم شدن این خاکها خطر آزادسازی متان و دیاکسید کربن محبوس در اعماق زمین را بالا میبرد.

چهارمین شاخص، مساحت سالانه پوشش برف بر روی خشکیها است. حد آستانه پایدار برای این متغیر حداقل ۳۸.۸ میلیون کیلومتر مربع برآورد میشود. بر اساس مجموعه دادههای ERA5-Land در سال ۱۴۰۳ خورشیدی، سطح پوشش برف در کره زمین به ۳۵.۹ میلیون کیلومتر مربع کاهش پیدا کرده است. افت میزان برف، منابع تغذیهکننده رودخانهها و ذخایر برفی کوهستانی را با کمبود جدی مواجه میسازد.
تفاوت اجزای زودگذر و مخازن کندپاسخ یخ در چیست؟
شناخت ساختار کریوسفر نیازمند تفکیک اجزای زودگذر از مخازن عمیق و دیرپاست. اجزای زودگذر شامل برفهای فصلی، یخهای سطحی دریاها و لایههای نازک خاک یخزده میشوند. این بخشها نسبت به تغییرات سالانه دما واکنش سریع نشان میدهند. در صورت کاهش دمای اتمسفر، پوشش برف و یخ شناور دریا این قابلیت را دارد که طی چند سال تا حدودی بازسازی شود.
در مقابل، مخازن کندپاسخ مانند صفحات یخی عظیم و لایههای عمیق پرمافراست رفتاری متفاوت دارند. برخی از لایههای خاک منجمد در سیبری به مدت ۶۵۰۰۰۰ سال بهطور مداوم منجمد ماندهاند. این تودهها به دلیل ظرفیت گرمایی بالا، تغییرات جوی را با تاخیر زمانی دریافت میکنند، اما وقتی فرآیند ذوب آنها آغاز شود، مهار آن طی نسلهای متمادی امکانپذیر نخواهد بود.
یکی از دلایل فیزیکی که ذوب برف و یخ را شتاب میدهد، نشست ذرات کربن سیاه یا دوده است. این آلایندهها که از سوختهای فسیلی و آتشسوزیها ایجاد میشوند، بر سطح سفید برف قرار میگیرند. این اتفاق آلبدو یا میزان بازتابش نور را کاهش میدهد و باعث جذب بیشتر گرمای خورشید میشود. کاهش آلبدو فرآیند ذوب را حتی در دماهای پایینتر تشدید میکند.
با جایگزین شدن آبهای تیره اقیانوس به جای یخهای سفید شناور، چرخه تشدیدشونده گرمایش سرعت میگیرد. اقیانوس بدون یخ، انرژی خورشیدی بیشتری جذب کرده و مانع شکلگیری یخهای جدید در فصل سرما میشود. این تغییر ساختاری، منطقهای را که نقش خنککننده زمین را داشت به یک منبع جذب گرما تبدیل میکند.

خروج کریوسفر از آستانه پایداری چه تبعاتی برای جوامع دارد؟
عبور از مرزهای کریوسفر به معنای فروپاشی ناگهانی تمام یخچالهای سیاره در یک لحظه نیست. این رویداد، زمین را وارد رژیم جدیدی از ناپایداری سیستماتیک و نوسانات شدید اقلیمی میکند. یکی از ملموسترین اثرات، ذوب پرمافراست در مناطق شمالی است که پایه سازهها، جادهها و خطوط لوله را سست کرده و هزینههای سنگینی برای بازسازی زیرساختها ایجاد میکند.
از سوی دیگر، خاکهای منجمد حاوی مقادیر عظیمی از مواد ارگانیک تجزیهنشده هستند. با افزایش دمای زیر سطح، فعالیت میکروبی آغاز شده و گازهای متان و دیاکسید کربن از زمین آزاد میشوند. این رهاسازی خودکار، گرمایش جهانی را بدون دخالت مستقیم انسان افزایش میدهد و فرآیند مهار تغییرات اقلیمی را پیچیدهتر میکند.
در حوزه کوهستانی، تغییر الگوی بارش و ذوب سریع یخچالها امنیت آب شیرین را به خطر میاندازد. در کوتاهمدت، طغیان رودخانهها و سیلابهای ناگهانی رخ میدهد که نمونههایی از این خطرات در سیلهای اخیر نپال مشاهده شده است. در درازمدت نیز با کوچک شدن حجم یخچالهای کوهستانی، دبی تابستانی رودخانهها کم شده و بحران کمآبی در حوزههای کشاورزی شکل میگیرد.
موضوع مهم دیگر، تاثیر این تحولات بر گفتگوهای بینالمللی مانند نشست کاپ ۳۱ است. دانشمندان تاکید دارند که تصمیمگیریهای سیاسی باید بر اساس واقعیتهای فیزیکی زمین تنظیم شوند. کاهش فوری انتشار گازهای گلخانهای و کنترل آلایندههایی مثل کربن سیاه تنها راه برای کند کردن سرعت عبور از مرزهای پایدار است.
عدم هماهنگی میان دیپلماسی اقلیمی و سرعت تغییرات کریوسفر، هزینههای اقتصادی و انسانی سنگینی بر جوامع وارد خواهد کرد. روند ذوب یخچالها منتظر معاهدات بینالمللی نمیماند و هر یک دهم درجه افزایش دما، فاصله سیاره را با ثبات چندهزارساله هولوسن بیشتر میکند. پرسش اصلی این است که آیا سیاستهای جهانی میتوانند پیش از رسیدن به نقاط بازگشتناپذیر، مسیر انتشار آلایندهها را تغییر دهند؟






