افزایش شتابان تقاضای جهانی برای تولید باتری خودروهای برقی و سیستمهای ذخیرهسازی انرژی، توجه شرکتهای بزرگ فناوری و صنایع سنگین را به منابع معدنی بستر اقیانوسها جلب کرده است. تودههای چندفلزی موجود در اعماق دریا حاوی مقادیر عظیمی از عناصر باارزش مانند نیکل، کوبالت، مس، آهن و منگنز هستند. عنصر نیکل برای افزایش تراکم انرژی باتریها و کوبالت برای حفظ پایداری حرارتی آنها حیاتی است. با این حال، موضوع استخراج معادن اعماق دریا دیگر یک چالش صرفا اقتصادی یا مهندسی به شمار نمیرود، بلکه ابعاد زیستمحیطی پیچیدهای پیدا کرده است.
در این مطلب می خوانید
تودههای صخرهای و گرههای فلزی بستر اقیانوس که در نگاه نخست کانسارهای معدنی بیجان به نظر میرسیدند، در واقع خانه پنهان اکوسیستمهای میکروسکوپی کاملا مستقل و منحصربهفردی هستند. نابودی این زیستگاهها طی عملیات صنعتی میتواند آسیبهای غیرقابل جبرانی به تنوع زیستی اعماق زمین وارد کند. این چالشها پایداری محیطی کل زنجیره تامین انرژی را زیر سوال میبرند، در حالی که شناخت خطرات شیمیایی باتری خودرو و مواد اولیه آن نیازمند نگاهی جامع به فرایند ساخت و دفع پسماندها است.
کانسارهای چندفلزی عمدتا در پهنههای بسیار عمیق اقیانوسی نظیر منطقه کلاریون-کلیپرتون در اقیانوس آرام پراکندهاند. این گرههای متراکم فلزی برای شکلگیری، تبلور و رشد در محیط کدر، تاریک و کماکسیژن اعماق ۴ تا ۶ کیلومتری دریا به میلیونها سال زمان نیاز دارند. همین ویژگی باعث میشود که این ساختارهای فلزی از دیدگاه زمینشناسی، منابعی کاملا تجدیدناپذیر در مقیاس زمانی حیات انسان به شمار روند.
انگیزه اصلی تجاری برای ورود به این پهنههای عمیق، دسترسی به غلظت بالای نیکل و کوبالت است. استخراج این عناصر در خشکی با تخریب جنگلهای استوایی، افت کیفیت سنگ معدن و هزینههای سنگین زیستمحیطی همراه شده است. با این وجود، لایهروبی در اعماق چند کیلومتری اقیانوس، آسیبهای محیطی ناشناختهای ایجاد میکند که ارزیابی دقیق آنها نیازمند مطالعات طولانیمدت پژوهشگران مستقل است.
چرا استخراج معادن اعماق دریا زیست شناسان را نگران کرده است؟
سرمایهگذاران صنعتی مدعی هستند که برداشت عناصر از کف اقیانوس میتواند فشار ناشی از معدنکاری زمینی را کاهش دهد. اما زیستشناسان دریا تاکید میکنند که بستر اقیانوس یکی از دستنخوردهترین و شکنندهترین محیطهای زیستی روی زمین است. عملیات صنعتی سنگین نهتنها رسوبات نرم را برهم میزند، بلکه تودههای معلق گل و لای را در آب پخش کرده و گرههای فلزی را که تکیهگاه اصلی جانداران اعماق هستند به طور کامل نابود میسازد.
نهادهای بینالمللی مانند مرجع بینالمللی بستر دریا (ISA) سالها است که برای تدوین مقررات و چارچوبهای زیستمحیطی استخراج معادن اعماق دریا تلاش میکنند. تا پیش از این، اکثر ارزیابیهای زیستمحیطی فرض میکردند که جانداران کف دریا عمدتا در میان گل و لای نرم زندگی میکنند و حفظ بخشی از رسوبات برای بقای تنوع زیستی منطقه کافی خواهد بود.
یافتههای تازه این فرض سادهانگارانه را رد میکنند. بستر اعماق اقیانوس فاقد صخرههای معمولی است و گرههای چندفلزی تنها سطوح سخت و پایدار در پهنههای وسیع گلی محسوب میشوند. اگر این گرهها برداشت شوند، زیستگاههای سخت کف دریا برای میلیونها سال از دست میروند. زیستشناسان نگرانند که این امر به تخریب چرخههای زیستی اقیانوس و حیات جانداران ناشناخته منجر شود.

از دست رفتن این زیستگاههای صلب، تعادل تغذیهای اقیانوسها را در بلندمدت تغییر میدهد. ارگانیسمهایی که روی این فلزات و داخل شکافهای آنها زندگی میکنند، نقش مهمی در چرخههای شیمیایی و زنجیرههای غذایی اعماق دارند. نابودی آنها زنجیرهای از تغییرات ساختاری را در ا اقیانوس ایجاد میکند که ارزیابی ابعاد آن در شرایط کنونی بسیار دشوار است.
کشف حیات میکروسکوپی درون گرههای فلزی چه اهمیتی دارد؟
در سال ۱۳۹۸ شمسی، تیم بینالمللی از پژوهشگران طی ماموریتی با کشتی تحقیقاتی RV Sonne و در قالب پروژه JPI Oceans Mining Impact II به بررسی بستر منطقه کلاریون-کلیپرتون پرداختند. این تیم با هدایت سابین گولنر از موسسه سلطنتی تحقیقات دریایی هلند و با همکاری کورال دیاز-رسیو لورنزو، نمونههای متعددی از این گرههای فلزی را در شرایط استریل آزمایشگاهی بررسی کردند.
در این پژوهش جامع علمی، ۲۴۴ گره فلزی مستقل ارزیابی شد. ۱۵۳ نمونه از منطقه تحت امتیاز انستیتو فدرال علوم زمین و منابع طبیعی آلمان (BGR) و ۹۱ نمونه از محدوده فعالیت شرکت بلژیکی Global Sea Mineral Resources جمعآوری شده بود. دانشمندان پس از برشکافتن این گرهها، حیات میکروسکوپی فعال در شکافها و منفذهای داخلی آنها را کشف کردند.
بررسیهای میکروسکوپی نشان داد حیات درون این ساختارها بیش از ارگانیسمهای سرگردان است. کرمهای گرد و سختپوستان متنوع متداولترین ساکنان این حفرهها بودند. همچنین گونهای آموب زرهپوش با نام علمی Thurammina بیشترین جمعیت را داشت. در برخی نمونهها، حضور حشرات گلی، تاردیگرادها و کرمهای مویدار نیز ثبت شد.
نکته شگفتانگیز تفاوت عمیق میان جامعه جانوری داخل گرهها و جانداران ساکن در رسوبات نرم اطراف بود. جوامع میکروسکوپی موجود در گرههایی با فاصله ۱۰۰۰ کیلومتر از یکدیگر، شباهت بیشتری به هم داشتند تا به رسوبات گلی که در فاصله چند سانتیمتری همان گرهها قرار گرفته بودند. این امر تایید میکند که حیات درونی این تودهها یک زیستبوم وابستهبه-بستر کاملا مجزا را تشکیل میدهد.
تصویربرداریهای الکترونی فسیلهای جامانده از دیاتومها، رادیولارها و اسفنجهای دریایی را در لایههای قدیمی گرهها فاش کرد. حضور گونهای فورامینیفرا با نام علمی Saccorhiza sp که از سوزنهای اسفنج برای ساخت پوسته استفاده میکند، نشان میدهد که این ساختارهای فلزی برای میلیونها سال پناهگاه زیستمندان بودهاند. نتایج این پژوهش در نشریه Scientific Reports به چاپ رسیده است.

ارزیابی ریسکهای تجاری و جایگزینهای زنجیره تامین فلزات
علاوه بر ابعاد زیستمحیطی، استخراج معدن از عمق ۴ تا ۶ کیلومتری آب، با چالشهای فنی و اقتصادی سنگینی همراه است. فشار سهمگین آب، آلودگی ناشی از غبار رسوب در اقیانوس و خوردگی شدید تجهیزات، هزینه استهلاک ماشینآلات را افزایش میدهد. خرابی یک دستگاه معدنکاوی در اعماق اقیانوس میتواند عملیات تجاری را هفتهها متوقف کرده و خسارتهای مالی سنگینی به همراه داشته باشد.
از سوی دیگر، شرکتهای خودروسازی که هویت برند خود را با پایداری محیط زیست پیوند زدهاند، در صورت استفاده از فلزات اقیانوسی با مخاطرات رسانهای شدیدی روبرو میشوند. برخی خریداران بزرگ باتری در جهان خواستار توقف برنامههای استخراج تا زمان روشن شدن کامل پیامدهای زیستمحیطی شدهاند تا از آسیب به اعتبار تجاری خود جلوگیری کنند.
صنایع پیشرو به جای اتکا به منابع اعماق دریا، روی راهکارهای جایگزین تمرکز کردهاند. توسعه باتریهای بدون کوبالت و نیکل مانند لیتیوم آهن فسفات (LFP)، نیاز به فلزات اقیانوسی را کاهش داده است. همچنین توسعه استانداردهای مرتبط با چرخه بازیافت مواد معدنی در قطعات الکترونیکی، مسیری پایدارتر برای تامین مواد اولیه ایجاد میکند.
ارزیابی بازار نشان میدهد که ریسکهای حقوقی و جریمههای زیستمحیطی احتمالی از سوی مرجع بینالمللی بستر دریا (ISA)، سودآوری پروژههای دریایی را مبهم میسازد. سرمایهگذاری روی فناوریهای بازیافت و شیمی جدید باتریها، رویکردی منطقیتر برای خودروسازان و سازندگان گجتهای هوشمند محسوب میشود.
آینده استخراج معادن اعماق اقیانوسها در نقطه عطف تصمیمگیری رگولاتورها قرار دارد. تا زمانی که دانش بشر درباره کارکرد کامل این اکوسیستمهای پنهان کامل نشود، دستاندازی صنعتی به آخرین پناهگاههای دستنخورده زمین، قماری پرریسک برای تنوع زیستی و پایداری صنایع فناوری خواهد بود.






