کاوشگر وویجر ۱ در تاریخ ۲۸ آبان ۱۴۰۵ برابر با ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ به رکوردی بی سابقه در تاریخ کاوش های فضایی بشر دست پیدا می کند و فاصله مستقیم خود را از زمین به یک روز نوری یعنی حدود ۲۵.۹ میلیارد کیلومتر می رساند. این فضاپیمای بدون سرنشین که ابعادی در حدود یک خودروی سواری دارد، از سال ۱۳۵۶ خورشیدی یعنی بیش از ۴۹ سال با سرعتی نزدیک به ۶۱۱۰۰ کیلومتر بر ساعت در دل تاریکی اعماق فضا به پیش می رود. این دستاورد نمادی از پیشروی پایدار یک سازه مهندسی در ناشناخته ترین قلمروهای کیهان است که پس از پنج دهه همچنان با اتاق فرمان روی زمین در ارتباط است.

در این مطلب می خوانید
  1. چالش ارتباط مخابراتی با کاوشگر وویجر ۱ در اعماق فضا
  2. مدیریت افت توان هسته ای و خاموش شدن حسگرها
  3. مقیاس واقعی فضای میان ستاره ای و سرنوشت پایانی فضاپیما

رسیدن به مرز یک روز نوری صرفا یک عدد نمادین در گزارش های نجومی به حساب نمی آید، بلکه واقعیت فنی ارتباطات فضایی را دگرگون می کند. یک روز نوری مسافتی است که پرتوهای نور و امواج رادیویی در مدت ۲۴ ساعت در خلا طی می کنند. به زبان ساده، هر دستوری که مهندسان از روی زمین مخابره کنند، دقیقا یک شبانه روز کامل با سرعت نور در راه خواهد بود تا به آنتن گیرنده فضاپیما برسد. هیچ وسیله ای در تاریخ بشریت تا این اندازه از زادگاه خود دور نشده است.

پیامد عملی این فاصله سرسام آور، تاخیر ۴۸ ساعته در تبادل رفت و برگشت پیام ها میان ایستگاه های زمینی و کاوشگر است. سوزی داد، مدیر پروژه وویجر در آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا، این مسئله را به شکلی ملموس تشریح کرده است. اگر کارشناسان فرمانی ساده را در ساعت هشت صبح روز دوشنبه مخابره کنند، دریافت پاسخ و تایید اجرای آن زودتر از ساعت هشت صبح روز چهارشنبه امکان پذیر نخواهد بود. چنین وقفه دو روزه ای شیوه هدایت فضاپیما را از یک کنترل مستقیم و بلادرنگ، به تصمیم گیری های کاملا پیش گیرانه و محافظه کارانه تبدیل کرده است.

چالش ارتباط مخابراتی با کاوشگر وویجر ۱ در اعماق فضا

برقراری ارتباط با ساخته ای فلزی در فاصله ۲۵.۹ میلیارد کیلومتری زمین نیازمند زیرساختی بی نهایت حساس از آنتن های غول پیکر است. شبکه ارتباطات اعماق فضای ناسا با به کارگیری دیش های عظیم ۷۰ متری در پایگاه های کالیفرنیا، مادرید و کانبرا پیوسته مسیر حرکت کاوشگر را دنبال می کند. قرارگیری این سه پایگاه در نقاط مختلف کره زمین تضمین می کند که با چرخش وضعی سیاره ما، دید رادیویی مستقیم به سوی فضاپیما هرگز قطع نشود.

فرستنده رادیویی کاوشگر در باند فرکانسی مشخصی کار می کند و توان خروجی آن تنها بین ۲۰ تا ۲۳ وات است، یعنی توانی معادل یک لامپ روشنایی بسیار کوچک در یک یخچال خانگی. این موج رادیویی کم توان پس از پیمودن مسافت ۲۵.۹ میلیارد کیلومتری در پهنه کیهان به شدت پخش و رقیق می شود. طبق قانون عکس مجذور فاصله، توان سیگنال هنگام رسیدن به سطح زمین به کسری بسیار ناچیز از یک اتووات افت پیدا می کند، یعنی مقداری که از شدت امواج پس زمینه کیهانی نیز ضعیف تر است.

دیش های زمینی برای ثبت چنین نجوای ضعیفی، از گیرنده های پیشرفته مجهز به خنک کننده های هلیومی در دمای نزدیک به صفر مطلق استفاده می کنند. مهندسان مخابرات با الگوریتم های پیچیده ریاضی و فیلترهای رقمی توانسته اند داده های مفید را از میان همهمه امواج رادیویی کیهان بیرون بکشند. بر اساس تحلیل های مرتبط با رکورد تاریخی فاصله یک روز نوری در ماموریت های فضایی، کوچک ترین انحراف در جهت گیری آنتن بشقابی ۳.۷ متری فضاپیما می تواند به قطع همیشگی این پیوند باریک منجر شود.

تاخیر دوروزه پیام ها احتمال آسیب پذیری فضاپیما را در برابر خطاهای سیستمی به اوج رسانده است. تیم کنترل زمینی نمی تواند در صورت بروز نقص، اقدام فوری انجام دهد. اگر یکی از رایانه های قدیمی کاوشگر با خطای حافظه روبه رو شود یا رانشگرها دچار انحراف زاویه شوند، سیستم های خودکار داخلی باید به تنهایی وارد عمل شوند. این پردازنده های باستانی که در میانه دهه ۱۹۷۰ میلادی طراحی شده اند، وظیفه دارند وضعیت پایدار را تا ۴۸ ساعت بعد حفظ کنند تا دستورات اصلاحی زمینی به مقصد برسند.

چالش ارتباط مخابراتی با کاوشگر وویجر 1 در اعماق فضا

روش ارسال بسته های فرمانی در چنین فاصله ای با هیچ شبکه مخابراتی متداولی قابل مقایسه نیست. مهندسان پیش از مخابره هر ریزفرمان، اثرات احتمالی آن را بارها روی شبیه سازهای نرم افزاری آزمایشگاهی بررسی می کنند. در فواصل دوردست، جایی برای آزمون و خطا وجود ندارد و هر فرمان اشتباه ممکن است آخرین فرمانی باشد که کاوشگر دریافت می کند.

مدیریت افت توان هسته ای و خاموش شدن حسگرها

بزرگ ترین چالش پیش روی ادامه این ماموریت تاریخی، فرسودگی تدریجی منبع انرژی هسته ای فضاپیما است. در اعماق فضا و دورتر از مدار پلوتو، نور خورشید به اندازه ای کم رمق است که استفاده از صفحات خورشیدی هیچ توجیه فنی ندارد. به همین دلیل طراحان ماموریت در دهه ۱۹۷۰ از ژنراتورهای ترموالکتریک رادیوایزوتوپی بهره گرفتند. این ژنراتورها گرمای حاصل از واپاشی طبیعی ایزوتوپ پلوتونیوم ۲۳۸ را به کمک ترموکوپل های فلزی به جریان الکتریسیته تبدیل می کنند.

تولید برق در این ژنراتورها سال به سال افت پیدا می کند. دلیل نخست این افت، نیمه عمر ۸۷.۷ ساله پلوتونیوم است که با گذر زمان سوخت کمتری برای تولید گرما در اختیار می گذارد. دلیل دوم فرسودگی ساختار دوفلزی ترموکوپل ها است که بازدهی تبدیل گرما به برق را کاهش می دهد. در نتیجه این دو عامل، توان الکتریکی فضاپیما هر ساله نزدیک به ۴ وات کاهش می یابد و دست مهندسان را برای روشن نگه داشتن تجهیزات روزبه روز تنگ تر می کند.

ناسا طی ماه های گذشته ناچار شد تصمیم هایی بسیار سخت برای جیره بندی برق اتخاذ کند. مهندسان به تدریج سامانه های گرمایشی غیرحیاتی و ابزارهای علمی را از مدار خارج کردند. طبق گزارش رسمی ناسا درباره خاموش کردن ابزارهای علمی این فضاپیما، هدف اصلی از این خاموشی ها حفظ توان باقیمانده برای فرستنده رادیویی و سامانه های پیشرانش وضعیتی بوده است. در حال حاضر فقط دو حسگر علمی فعال باقی مانده اند: مغناطیس سنج برای سنجش جهت میدان های مغناطیسی و زیرسیستم امواج پلاسما برای ثبت چگالی ذرات باردار.

اولویت دادن به این دو حسگر یک تصمیم راهبردی دقیق بوده است. این دو ابزار به طور مستقیم داده هایی منحصر به فرد از محیط واقعی فضای میان ستاره ای جمع آوری می کنند، اطلاعاتی که هیچ تلسکوپ یا کاوشگر دیگری در تاریخ نتوانسته در محل ثبت کند. پیش بینی کارشناسان نشان می دهد که این جیره بندی سختگیرانه انرژی می تواند فعالیت کاوشگر را تا اوایل دهه ۱۴۱۰ خورشیدی یعنی سال های نخست دهه ۲۰۳۰ میلادی زنده نگه دارد.

با این حال، زمان به سود مهندسان حرکت نمی کند. روزی در اوایل دهه آینده فرا خواهد رسید که توان الکتریکی تولیدی به زیر حداقل آستانه لازم برای روشن ماندن فرستنده رادیویی سقوط خواهد کرد. در آن لحظه، حتی اگر رایانه ها و ابزارهای کاوشگر همچنان کار کنند، توان مخابره سیگنال به زمین برای همیشه از دست خواهد رفت.

کاوشگر وویجر 1 مدیریت افت توان هسته ای و خاموش شدن حسگرها

مقیاس واقعی فضای میان ستاره ای و سرنوشت پایانی فضاپیما

رسیدن به فاصله یک روز نوری رکوردی شگفت انگیز است، اما نباید به این معنا تعبیر شود که فضاپیما منظومه شمسی را به طور کامل ترک کرده است. این کاوشگر در سال ۱۳۹۱ خورشیدی از مرز هلیوپوز عبور کرد و از قلمرو بادهای خورشیدی خارج شد تا عنوان نخستین شیء دست ساز در فضای میان ستاره ای را به نام خود ثبت کند. با وجود این، از دیدگاه گرانشی، فضاپیما همچنان در قلمرو خورشید قرار دارد. مرز نهایی گرانش ستاره ما با ساختاری عظیم و فرضی به نام ابر اورت تعریف می شود که خاستگاه میلیاردها دنباله دار یخی است.

محاسبات نجومی نشان می دهد که این فضاپیما برای رسیدن به لبه داخلی ابر اورت به حدود ۳۰۰ سال زمان نیاز دارد و خروج کامل آن از این لایه کروی نزدیک به ۳۰۰۰۰ سال طول خواهد کشید. برای درک بهتر این ابعاد باورنکردنی باید یادآوری کرد که فاصله نزدیک ترین سامانه ستاره ای به ما یعنی پروکسیما قنطورس حدود ۴.۲۴ سال نوری است. این مقایسه نشان می دهد که فاصله یک روز نوری پیموده شده پس از نیم قرن پرواز مداوم، هنوز بیش از ۱۵۰۰ برابر کوچک تر از فاصله تا نزدیک ترین ستاره همسایه است.

پویش های عمومی که برای غروب ۲۷ آبان ۱۴۰۵ جهت ارسال نور با چراغ قوه یا گوشی های هوشمند به سمت آسمان شکل گرفته اند، جنبه ای کاملا نمادین دارند. فوتون های ساطع شده از سطح زمین در فواصل میان ستاره ای پخش و محو می شوند و به هیچ وجه به کاوشگر نمی رسند. علاوه بر این، دوربین های تصویربرداری فضاپیما دهه ها پیش برای صرفه جویی در انرژی خاموش شده اند و کاوشگر هیچ حسگری برای ثبت علائم نوری ندارد.

میراث ماندگار این فضاپیما حتی پس از خاموشی کامل رادیویی به سفر خود ادامه خواهد داد. بر بدنه این کاوشگر، صفحه ای مسی با روکش طلا موسوم به صفحه طلایی وویجر نصب شده است. این لوح حاوی صداهای طبیعی زمین، پیام های درود به زبان های گوناگون، قطعاتی از موسیقی بتهوون و چاک بری و نقشه ای از موقعیت منظومه ما بر اساس تپ اخترهای کیهانی است تا روایتی از حیات زمینی را به اعماق کهکشان ببرد.

خاموش شدن فرستنده های رادیویی در دهه آینده به معنای نابودی این دستاورد تاریخی نخواهد بود. این سازه در خلاء مطلق و بدون هیچ مقاومت اصطکاکی، هر چند صد میلیون سال یک بار مداری آرام را به دور مرکز کهکشان راه شیری کامل خواهد کرد. مسافری که روزگاری پیام آور کنجکاوی انسان بود، تبدیل به سفیری خاموش می شود و این سوال را در ذهن مهندسان بر جای می گذارد که نسل بعدی کاوشگرهای بین ستاره ای چگونه با منابع انرژی بادوام تر و پیشرانه های سریع تر به سوی ژرفای ناشناخته کیهان خواهند رفت.