در سال ۱۴۰۳ خورشیدی، مریخنورد کنجکاوی ناسا حین صعود از دامنههای کوه شارپ در دهانه گیل، از روی سنگی بهظاهر ساده عبور کرد. وزن این ربات کاوشگر روی زمین ۸۹۹ کیلوگرم است، اما گرانش ضعیفتر سیاره سرخ وزن موثر آن را به حدود ۳۴۱ کیلوگرم کاهش میدهد. همین فشار برای متلاشی کردن پوسته بیرونی سنگ کافی بود. چرخهای فلزی کاوشگر سنگ را خرد کردند و لایههای درونی آن نمایان شد. درون سنگ، بلورهای زردرنگ درخشانی قرار داشتند که مشخص شد گوگرد عنصری خالص هستند. این نخستین بار بود که کانسار حاوی گوگرد خالص در مریخ مشاهده میشد و دانشمندان را با معمایی تازه روبهرو کرد.
در این مطلب می خوانید
ابعاد این رویداد گستردهتر از یک تکهسنگ منفرد بود. بررسی دوربینهای ناوبری و بستر کانال گدیز والیس نشان داد پهنهای به وسعت تقریبی ۲۱۰۰ متر مربع با سنگهای مشابه پوشانده شده است. اشوین واساوادا، از دانشمندان ارشد ماموریت کنجکاوی، همان زمان پیدا کردن چنین محوطهای را به یافتن واحهای سرسبز در دل بیابان خشک تشبیه کرد. ماموریتهای رباتیک فضایی ناسا، از مسیر طولانی فضاپیمای وویجر ۱ در اعماق منظومه شمسی گرفته تا سالها حرکت کنجکاوی روی صخرههای مریخ، همواره با چنین شگفتیهایی همراه بودهاند. با این حال، کانسار کشفشده در دهانه گیل با تمام یافتههای پیشین تفاوت ساختاری داشت.
بر اساس گزارش رسمی آزمایشگاه پیشرانش جت وابسته به ناسا، حضور گوگرد عنصری خالص پرسشی بنیادین پدید آورد. تا پیش از این، کنجکاوی مقادیر زیادی نمکهای گوگردی یا همان سولفاتها را در سراسر دهانه گیل ثبت کرده بود، اما یافتن بلورهای خالص زرد گوگرد نیازمند شرایطی بسیار ویژه است. روی کره زمین، ذخایر گوگرد خالص معمولا در دهانههای آتشفشانی بسیار داغ یا در اثر فعالیت میکروارگانیسمهای زندهای شکل میگیرند که از ترکیبات شیمیایی تغذیه میکنند. در کانال گدیز والیس هیچ نشانهای از فوران داغ آتشفشانی در زمان تشکیل این سنگها دیده نمیشود و این موضوع مسیر تازهای برای تحلیلهای زمینشناختی گشود.
معمای زمین شناختی و کشف گوگرد خالص در مریخ
برای درک بهتر چرایی شگفتی دانشمندان، باید تفاوت ساختاری میان سولفاتها و گوگرد خالص را شناخت. سولفاتها ترکیباتی هستند که از پیوند اتمهای گوگرد با چهار اتم اکسیژن و فلزاتی نظیر منیزیم، کلسیم یا آهن حاصل میشوند. هنگامی که دریاچهها و جریانهای آبی باستانی در مریخ تبخیر شدند، این نمکها رسوب کردند و لایههای ضخیمی از سنگهای گچی و رسوبی پدید آوردند. وجود سولفاتها گواهی بر گذشته پرآب سیاره سرخ است و کنجکاوی در طول بیش از یک دهه پیمایش، لایههای فراوانی از آنها را بررسی کرده است.
در نقطه مقابل، گوگرد عنصری به شکل خالص و بدون پیوند با اکسیژن یا فلزات دیگر وجود دارد. این ماده در حضور رطوبت و اکسیژن بهسرعت واکنش میدهد و اکسید میشود. بنابراین، شکلگیری و ماندگاری گوگرد خالص نیازمند محیطی شیمیایی با ویژگیهای منحصربهفرد است. علاوه بر ترکیب شیمیایی، مقاومت فیزیکی این سنگها نیز پیام مهمی برای زمینشناسان داشت. سنگی که زیر چرخ کنجکاوی شکست، ساختاری بسیار سست و متخلخل داشت و به آسانی خرد شد.
اگر این سنگها توسط سیلابهای خروشان باستانی از فواصل دور یا از دامنههای آتشفشانی به کانال گدیز والیس منتقل شده بودند، به دلیل شکنندگی بالا در طول مسیر متلاشی میشدند. سالم ماندن هزاران قطعه سنگ مشابه در یک محدوده محدود نشان میدهد که کانسار در همان محل یا در فاصلهای بسیار نزدیک تشکیل شده است. از آنجا که شواهد جریان گدازه یا فورانهای داغ در این کانال دیده نمیشود، پژوهشگران دریافتند که باید به دنبال سازوکارهایی با دمای پایین باشند.
دو فرضیه علمی برای پیدایش بلورهای گوگرد بدون حرارت بالا
برای حل این معما، دو مطالعه جداگانه سازوکارهای شیمیایی متفاوتی را ارائه کردند که هر دو بدون نیاز به گرمای شدید آتشفشانی عمل میکنند. نخستین مطالعه در خرداد ۱۴۰۵ در نشریه ساینس به رهبری اسکات ونبامل از دانشگاه واشینگتن در سنت لوئیس و با همکاری جف برگر از مرکز فضایی جانسون منتشر شد. این گروه با تکیه بر اطلاعات ابزارهای شیمیایی کاوشگر، قدمت این کانسار گوگردی را بین ۳.۱ تا ۲.۸ میلیارد سال پیش برآورد کردند. این بازه زمانی با اواخر دوره پرآب مریخ و آغاز خشکسالی سراسری سیاره همخوانی دارد.
فرضیه ونبامل بر پایه به دام افتادن گازهای آتشفشانی در ساختارهای یخی زیرسطحی شکل گرفته است. در اعماق مریخ، گازهایی مانند دیاکسید گوگرد و سولفید هیدروژن از مخازن ماگمایی آزاد شدند و به سوی سطح بالا آمدند. با سرد شدن اقلیم سیاره، این گازها در تماس با آب منجمد در لایههای زیرین، درون قفسههای مولکولی یخ یا همان کلاتراتها به دام افتادند. ساختار کلاترات مولکولهای گاز را تحت فشارهای مشخص زیرزمینی مهار میکند و مانع از واکنش یا خروج آنها به جو میشود.

میلیونها سال بعد، فرسایش طبیعی ناشی از جریانهای رسوبی و بادهای مریخی، دره گدیز والیس را تراشید. برداشتن وزن لایههای بالایی سنگ و رسوب، افت فشار ناگهانی در عمق ایجاد کرد. با کاهش فشار، قفسههای کلاترات شکستند و گازهای فرار گوگردی آزاد شدند. این گازها در سرمای محیط و بدون نیاز به حرارت ماگمایی واکنش دادند و بلورهای زرد گوگرد عنصری مستقیما در منافذ سنگها رسوب کردند. جف برگر تاکید میکند دستنخورده ماندن این ساختارها پس از نزدیک به سه میلیارد سال، تصویری نادر از وضعیت باستانی مریخ در اختیار علم قرار میدهد.
تنها یک ماه پس از مطالعه نخست، پژوهش دیگری در تیر ۱۴۰۵ در نشریه ژئوفیزیکال ریسرچ لترز منتشر شد که رویکرد متفاوتی داشت. جیاوی وانگ از دانشگاه کرنل نشان داد که تشکیل گوگرد خالص نیازی به برهمکنش گازی کلاتراتها ندارد، بلکه میتواند در محلولهای مایع رخ دهد. وانگ و همکارانش در آزمایشگاه، محلول حاوی سولفید را با نمکهای کلرات در آبی اسیدی و در دمای اتاق ترکیب کردند. ترکیبات کلرات سالها قبل در خاک مریخ شناسایی شده بودند و گزینهای شناختهشده در شیمی این سیاره به شمار میروند.
نتیجه آزمایشهای دانشگاه کرنل نشان داد که برهمکنش سولفید با کلرات در دمای محیط بهسرعت بلورهای زرد گوگرد عنصری تولید میکند. نکته کلیدی این آزمایش، وابستگی نتیجه به غلظت کلرات بود. زمانی که غلظت کلرات در آب پایین نگه داشته میشد، گوگرد خالص رسوب میکرد، اما با افزایش غلظت کلرات، واکنش به سمت تشکیل نمکهای سولفات تغییر جهت میداد. این آزمایش نشان داد آبهای سطحی اسیدی در اواخر حیات هیدرولوژیکی مریخ میتوانستند بستری پایدار برای تولید این کانسارها در هوای سرد فراهم سازند.
مرز میان شرایط مساعد زیستی و کشف قطعی حیات
کشف گوگرد خالص این پرسش را به میان آورد که آیا این بلورها نشانی از حیات کهن در مریخ هستند یا خیر. گوگرد یکی از ارکان اصلی شیمی زیستی است و در ساختار اسیدهای آمینه متیونین و سیستئین نقشی حیاتی در پیوندهای پروتئینی ایفا میکند. با این حال، دانشمندان تاکید میکنند که وجود عناصر سازنده پروتئین هرگز به معنای کشف ارگانیسمهای زنده نیست. هر دو مدل علمی مطرحشده اثبات میکنند که فرایندهای کاملا معدنی و غیرزیستی قادر به خلق این ساختارها بودهاند.
تفاوت بنیادین چرخه گوگرد در زمین و مریخ در همین نقطه آشکار میشود. در زمین، بخش عمدهای از تبدیلات گوگردی توسط باکتریهای بیهوازی و سامانههای گرمابی اقیانوسی کنترل میشود. در مریخ باستان اما سامانههای سرد گازی و آبهای اسیدی غنی از کلرات توانستهاند بدون دخالت هیچ ارگانیسم زندهای، تعادل شیمیایی مشابهی برقرار کنند. این موضوع نشان میدهد که شیمی پیشازیستی در سیاره سرخ پیچیدهتر از تصورات پیشین بوده و بسترهای متنوعی برای نگهداری مواد آلی و معدنی پدید آورده است.
یکی از مزیتهای کمنظیر مریخ برای زمینشناسان، نبود تکتونیک صفحهای است. بر خلاف زمین که پوستهاش به طور مداوم در مناطق فرورانش به درون گوشته بازیافت میشود، سنگهای باستانی مریخ میلیاردها سال دستنخورده باقی میمانند. همین ماندگاری باعث شده سنگی شکننده در کانال گدیز والیس بتواند اطلاعات شیمیایی دوره گذر مریخ از دنیایی مرطوب به برهوتی خشک را حفظ کند.
با وجود دادههای کنونی، پرسشهای مهمی بیپاسخ ماندهاند. هنوز مشخص نیست چگونه بلورهای میکروسکوپی حاصل از واکنشهای شیمیایی توانستهاند به تختهسنگهایی به وسعت دو هزار متر مربع تجمیع شوند. همچنین تعیین برتری قطعی مدل کلاتراتهای یخی نسبت به واکنشهای اسیدی نیازمند حفاری در عمق و نمونهبرداریهای تازه خواهد بود. این یافتهها مسیر کاوشگرهای آینده را برای شناسایی تاریخ شیمیایی منظومه شمسی روشنتر ساخته است.






