بسیاری از افراد تجربه کردهاند که تنها چند دقیقه پس از نوشیدن نخستین فنجان قهوه صبحگاهی با نیاز ناگهانی به دفع مدفوع روبرو میشوند. این اتفاق که میان میلیونها نفر در سراسر جهان مشترک است سالها به عنوان یک واکنش طبیعی شناخته میشد اما جزئیات فیزیولوژیک آن چندان روشن نبود. سنجشهای جدید دانشمندان درباره تاثیر قهوه بر روده با استفاده از کپسولهای الکترونیکی بلعیدنی نشان میدهد که این نوشیدنی چگونه روی انقباضهای ماهیچهای و اسیدیته دستگاه گوارش کار میکند. درک این فرایند نه تنها علت محرک بودن قهوه را توضیح میدهد بلکه تفاوت میان تحریک لحظهای دستگاه گوارش و سرعت کلی هضم غذا را شفاف میسازد.
در این مطلب می خوانید
تجربه حس دفع پس از مصرف قهوه برای بسیاری از مردم یک واکنش سریع و مداوم است اما بررسیهای علمی نشان میدهند که این پیامد لزوما به معنای تخلیه سریعتر کل مجرای گوارشی یا افزایش سرعت هضم نیست. دستگاه گوارش انسان یک مسیر پیچیده و طویل است که از معده تا روده بزرگ امتداد دارد. عملکرد حرکتی این مسیر تحت کنترل پیامهای عصبی و هورمونی قرار دارد و هر نوشیدنی یا ماده غذایی میتواند بخش خاصی از این شبکه را تحریک کند بدون آنکه سرعت کل فرایند هضم را تغییر دهد.
در پژوهشی جدید به سرپرستی هنریک مونک روگر در دانمارک مشخص شد که نوشیدن قهوه تعداد انقباضهای موضعی روده بزرگ را افزایش میدهد. پژوهشگران رفتار گوارشی ۶۱ فرد بزرگسال را طی یک دوره هشتروزه زیر نظر گرفتند. این انقباضها همان حرکات موجی شکل ماهیچهها هستند که محتویات موجود در انتهای مجرای گوارشی را به سمت جلو میرانند. زمانی که ماهیچههای روده بزرگ با فراوانی بیشتری منقبض میشوند فشار داخلی افزایش یافته و پیام عصب به مغز ارسال میشود که احساس فوری نیاز به تخلیه را ایجاد میکند.
بر اساس گزارشی که در رسانه علمی آیافالساینس انتشار یافته است نکته کلیدی که اغلب اشتباه درک میشود تفاوت میان این تحریک موضعی و مدت زمان کلی عبور مواد غذایی از دستگاه گوارش است. افزایش انقباضهای ماهیچهای در روده بزرگ به این معنا نیست که کل فرایند هضم و جذب غذا شتاب گرفته است. آزمایشهای ثبت شده نشان دادهاند که زمان ماندگاری مواد غذایی در کل مسیر گوارش میان افراد مصرفکننده قهوه و سایر افراد تفاوت معناداری ندارد. بنابراین قهوه روند هضم را سریع نمیکند بلکه تنها حرکات ماهیچهای بخش پایینی را در کوتاه مدت فعال میسازد.
بسیاری از مردم هنگام مواجهه با یبوست یا کندی دفع به سراغ روشهای خانگی یا مصرف نوشیدنیهای مختلف میروند. همانطور که در بررسی راهکارهای طبیعی مانند خواص سیاه دانه مطرح میشود هر ماده خوراکی اثرات متفاوتی بر دستگاه گوارش دارد. اگرچه تحریک انقباضهای روده بزرگ توسط قهوه میتواند در لحظه به دفع کمک کند اما استفاده از قهوه به عنوان راهکار درمانی برای یبوست یا اختلالات مزمن دفع پایه علمی اثباتشدهای ندارد.
آیا تاثیر قهوه بر روده باعث سرعت بخشیدن به هضم غذا می شود؟
برای پاسخ به این مسئله باید تفاوت میان دو مفهوم حرکتی در گوارش را کاملا تفکیک کرد. مفهوم اول انقباضهای موضعی یا همان حرکت ماهیچهای دیوار روده است و مفهوم دوم زمان کلی عبور محتویات از ابتدا تا انتهای مجرا نام دارد. قهوه روی فاکتور اول اثر مستقیم میگذارد اما فاکتور دوم را به شکلی معنادار تغییر نمیدهد. به همین دلیل افرادی که تصور میکنند نوشیدن قهوه میتواند غذا را سریعتر از بدن خارج کند دچار سوءتفاهم شدهاند.
در بررسیهای بالینی مشخص شد افرادی که طی دوره هشتروزه حداقل در سه روز بین ۱ تا ۵ فنجان قهوه مصرف میکردند اسیدیته روده باریک متفاوتی داشتند. محیط روده باریک در این افراد اسیدیتر یا دارای پیاچ پایینتر از کسانی بود که قهوه نمینوشیدند. اسیدی شدن محیط روده باریک میتواند بر ترشح آنزیمهای گوارشی و شیوه تجزیه مواد مغذی اثر بگذارد اما این تغییر اسیدیته به تنهایی به معنای بهبود عملکرد هضم یا درمان مشکلات گوارشی نیست.

درمان یبوست نیازمند بررسی عوامل ریشهای مانند میزان فیبر غذایی آب دریافتی و الگوی حرکتی بدن است و نباید با اتکا به یک محرک موقت جایگزین شود. تکیه طولانیمدت بر تحریک ماهیچهای قهوه بدون اصلاح رژیم غذایی ممکن است علائم کندی دفع را پنهان کند. علاوه بر این واکنش دستگاه گوارش به قهوه در افراد مختلف یکسان نیست و نمیتوان نسخه واحدی برای همه صادر کرد.
کپسول های هوشمند چگونه تغییرات دستگاه گوارش را ثبت کردند؟
یکی از ویژگیهای مهم در پژوهش دانمارک روش اندازهگیری دادهها بود. پژوهشگران برای جمعآوری اطلاعات دقیق و واقعی از ۶۱ فرد بزرگسال استفاده کردند. این افراد در طول یک دوره هشتروزه زیر نظر قرار گرفتند و رفتارهای تغذیهای آنها ثبت شد. گروهی از شرکتکنندگان دستکم در سه روز از این دوره بین ۱ تا ۵ فنجان قهوه مینوشیدند در حالی که گروه دیگر مصرف بسیار کمتری داشتند یا اصلا قهوه نمینوشیدند.
ابزار اصلی پژوهشگران برای سنجش وضعیت داخلی بدن کپسولهای الکترونیکی بلعیدنی بود. این کپسولهای هوشمند پس از بلعیده شدن توسط افراد از تمامی بخشهای مجرای گوارشی عبور کردند. حسگرهای موجود در این کپسولها امکان ثبت مداوم فاکتورهایی مانند فشار داخلی میزان اسیدیته دما و انقباضهای دیوار روده را فراهم ساختند. دادههای ثبت شده با دقت بالایی زمان دقیق حرکت کپسول در هر بخش از گوارش را نشان دادند.
نتایج این اندازهگیریهای هوشمند اثبات کرد که میزان انقباضها در روده بزرگ افراد مصرفکننده قهوه به شکل مشخصی بالاتر است. با این حال کپسولها نشان دادند که زمان کل عبور مواد از معده تا خروج نهایی در هر دو گروه تقریبا یکسان بوده است. این دادههای تجربی نشان میدهند که عملکرد قهوه بیشتر یک تحریک موضعی در بخشهای انتهای مجرا است تا یک تغییر جامع در سرعت عبور مواد غذایی.
با وجود دقت بالای حسگرهای بلعیدنی این پژوهش ماهیت مشاهدهای داشت و تمام متغیرها به صورت ایزوله کنترل نشدند. برای نمونه مشخص نیست که آیا ترکیبات مشخصی مانند کافئین عامل اصلی این انقباضها هستند یا سایر اسیدها و ترکیبات موجود در دانه قهوه نیز نقش دارند. همچنین تفاوت میان قهوه معمولی و قهوه بدون کافئین در این سنجش تفکیک نشده است که این خود یکی از علل نیاز به آزمایشهای کنترلشده بیشتر در آینده است.

تغییرات میکروبیوم و مرزهای واقعی یافته های علمی
علاوه بر انقباضهای ماهیچهای و تغییر اسیدیته پژوهش دانمارکی تفاوتهایی را در ترکیب باکتریها و میکروارگانیسمهای روده یا همان میکروبیوم مشاهده کرد. دادهها نشان دادند تنوع گونههای میکروبی در گوارش افرادی که قهوه مینوشیدند بیشتر از غیرمصرفکنندگان بود. تنوع بالای میکروبیوم در دانش پزشکی اغلب با پایداری بیشتر اکوسیستم گوارشی همراه دانسته میشود اما تفسیر این نتیجه نیازمند احتیاط فراوان است.
تنوع بیشتر میکروبها لزوما به معنای ارتقای سلامت کلی فرد یا درمان بیماریهای گوارشی نیست. تغییر در اسیدیته روده باریک و تغییرات موضعی فشار میتواند شرایط زیستی متفاوتی برای تکثیر برخی گونههای باکتریایی فراهم کند. با این حال هنوز مشخص نیست که آیا این تنوع میکروبی پیامد مستقیم مصرف قهوه است یا ناشی از سایر عادتهای زندگی افراد مصرفکننده قهوه است. عدم اثبات رابطه علت و معلولی یکی از مرزهای اصلی این مطالعه است.
از سوی دیگر تعمیم این یافتهها به بیماران مبتلا به سندرم روده تحریکپذیر یا اختلالات حرکتی شدید گوارش کاملا غیرعلمی است. افرادی که با حساسیتهای شدید گوارشی یا بیماریهای التهابی روده دست و پنجه نرم میکنند ممکن است با مصرف قهوه دچار علائم تشدیدیافته مانند درد شکمی یا اسهال شوند. بنابراین افزایش انقباضهای روده بزرگ که در افراد سالم یک واکنش طبیعی است در برخی افراد میتواند به عنوان یک عامل آزاردهنده عمل کند.
در نهایت نتایج پژوهش منتشر شده در مجله Gut Microbiology نشان میدهد که واکنش دستگاه گوارش به قهوه یک فرایند چندوجهی است که هم زمان بخشهای مکانیکی و شیمیایی گوارش را درگیر میکند. شناخت دقیقتر این سازوکارها در آینده میتواند به متخصصان تغذیه و پزشکی کمک کند تا مرز میان یک نوشیدنی روزمره و رفتارهای حرکتی روده را بهتر درک کنند بدون آنکه ادعاهای اثباتنشده دارویی درباره آن مطرح سازند.
ابهامهای موجود درباره تاثیر ترکیبات شیمیایی قهوه بر دستگاه گوارش همچنان موضوع پژوهشهای بعدی خواهد بود. آیا تغییر الگوی مصرف قهوه میتواند در مدیریت غیردارویی برخی کندیهای گوارشی موثر باشد یا واکنش بدن به مرور زمان دچار سازگاری و کاهش حساسیت میشود؟ پاسخ به این سوالات تعیین خواهد کرد که قهوه در آینده تنها یک نوشیدنی انرژیبخش باقی میماند یا جایگاهی در توصیههای سبک زندگی پیدا میکند.






