شناخت مسیر تکامل انسان همواره با سوالات بنیادی درباره نحوه انطباق گونههای اولیه با تغییرات شدید اقلیمی همراه بوده است. برای سالهای طولانی، زیستشناسان تکاملی و باستانشناسان معتقد بودند گونه همو ارکتوس یا انسان راستقامت پس از خروج از قاره افریقا تنها در محیطهای باز، دشتهای خشک و پوششهای گیاهی کمپشت امکان بقا داشته است. بر اساس این فرضیه، با تغییر اقلیم و گسترش جنگلهای متراکم، همو ارکتوس توانایی سازگاری با شرایط جدید را نداشت و به سرعت در برابر تغییرات محیطی مغلوب شد. با این حال، مطالعه جدید روی فسیل همو ارکتوس در چین این الگوی پذیرفتهشده را با چالش جدی مواجه کرده و نشان میدهد تواناییهای زیستی و دامنه پراکندگی جغرافیایی این گونه بسیار گستردهتر از تحلیلهای گذشته بوده است. یافتههای به دست آمده که حاصل دو پژوهش جامع در نشریه نیچر هستند، نشان میدهند این انسانتباران نه تنها صدها هزار سال بیشتر از تصور قبلی روی کره زمین زیست کردهاند، بلکه زندگی در عمق جنگلهای بارانی استوایی و انجام مهاجرتهای طولانیمدت را نیز در استراتژی زیستی خود گنجانده بودند.
در این مطلب می خوانید
پایههای این نظریه جدید بر پایه تحلیل بیش از ۱۸۰۰۰ فسیل پستانداران استوار شده است که از غارهای باکسیان و ناکسیان در جنوب چین استخراج شدهاند. در میان این حجم وسیع از بقایای جانوری که شامل فیلها، میمونها، پانداها و کرگدنهای باستانی است، محققان موفق شدند ۹ دندان متعلق به انسانتباران را شناسایی کنند. بررسی خصوصیات کالبدشناختی و آناتومیک اولیه نشان داد که ۸ دندان از این مجموعه، ریختشناسی و خصوصیات ساختاری کاملا مشابه با نمونههای شناختهشده همو ارکتوس دارند. اما دانشمندان برای اعتبارسنجی دقیقتر و عبور از تحلیلهای ظاهری، به ابزارهای بیوشیمیایی و بررسی ساختار پروتئینهای باستانی روی آوردند تا هویت دقیق هر یک از دندانها را در مقیاس مولکولی تعیین کنند.
غارهای باکسیان و ناکسیان چگونه فرضیات تکامل را دگرگون کردند؟
فناوری آسیبشناسی پروتئومیکس یا سنجش پروتئینهای کهن استخراجشده از مینای دندان، فرصت مناسبی برای ارزیابی هویت ژنتیکی زیستموجودات قدیمی فراهم میسازد، بهویژه در مناطقی مانند جنوب چین که به دلیل رطوبت و دمای بالا، دیانای به سرعت تخریب میشود. در این ارزیابی آزمایشگاهی، ۵ دندان تحت تحلیل پروتئینی قرار گرفتند که مشخص شد ۴ دندان دارای ساختار پروتئینی منطبق با همو ارکتوس هستند. تفاوتهای جزئی در پپتیدهای شناساییشده نشان داد این دندانها متعلق به جمعیتی از همو ارکتوس هستند که تا کنون هیچ نمونهبرداری مولکولی از آنها انجام نشده بود. این تفاوت پروتئینی گواهی بر تنوع بالای زیستی و ساختاری درونگونهای همو ارکتوس در مناطق شرق و جنوب شرق آسیا است.
پیچیدهترین بخش این پژوهش به دندان نهم مربوط میشود که رفتار مولکولی و خصوصیات فیزیکی متفاوتی را به نمایش گذاشت. این دندان با هیچ یک از الگوهای پروتئینی و ساختاری همو ارکتوس، انسان نئاندرتال یا همو ساپینس انطباق نداشت. اگرچه برخی محققان احتمال میدهند این دندان ممکن است به گونه دنیسووان تعلق داشته باشد، اما محدودیت شدید در پایگاه دادههای ژنتیکی مرجع که تنها شامل یک ژنوم بازسازیشده از دنیسووانها است، مانع از صدور قطعی این ادعا میشود. به همین دلیل تا زمان کشف نمونههای بیشتر، هویت دقیق این دندان به عنوان یک علامت سوال باقی میماند. وجود این دندان ناشناخته نشان میدهد که همو ارکتوس در این منطقه به صورت ایزوله زندگی نمیکرده و همزمان گونههای دیگری از انسانتباران در همین محیط حضور داشتهاند.
تخمین زمانی این فسیلها بخش دیگری از فرضیات پیشین باستانشناسی را اصلاح کرد. با استفاده از روشهای تاریخگذاری رادیومتری روی فسیلها و رسوبات غارهای باکسیان و ناکسیان، قدمت این دندانها بین ۱۸۴۰۰۰ تا ۳۲۴۰۰۰ سال پیش تعیین شد. پیش از این کشف، رکورد فسیلی همو ارکتوس در چین حدود ۴۰۰۰۰۰ سال پیش متوقف میشد و ارزیابی عمومی دانشمندان بر این بود که این گونه پس از این تاریخ منقرض شده است. دادههای جدید ثابت میکنند جمعیتهای همو ارکتوس حداقل ۷۵۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰۰ سال بیشتر از آنچه در اسناد رسمی تکامل ثبت شده بود، به حیات خود در جنوب چین ادامه دادهاند.

کشف فسیل همو ارکتوس در چین چه رازهایی از زیستگاه استوایی بازگو می کند؟
تحلیلهای اقلیمشناسی باستانی که در قالب مقاله دیگری در مجله علمی نیچر انتشار یافته، روی بازسازی زیستبوم جنوب چین در بازه زمانی ۱۸۴۰۰۰ تا ۳۲۴۰۰۰ سال پیش تمرکز کرده است. دادهها نشان میدهند در این دوران، اقلیم منطقه تغییر یافته و پوشش گیاهی از دشتهای باز به جنگلهای بارانی استوایی با چتر درختی متراکم تبدیل شده بود. پیشتر تصور میشد همو ارکتوس ابزارهای لازم یا ساختار رفتاری مناسب برای شکار و بقا در جنگلهای انبوه را ندارد و توانایی رقابت در این اکوسیستم پیچیده را دارا نیست. اما تحلیل ایزوتوپی کربن بر روی مینای دندانهای به دست آمده، این تصور قدیمی را رد کرد.
میزان ایزوتوپهای کربن محبوس در مینای دندان، نوع منبع غذایی و گیاهانی را که موجود زنده در دوران رشد تغذیه کرده است افشا میسازد. آنالیز شیمیایی دندانها نشان داد رژیم غذایی این انسانتباران بهطور مستقیم از جانوران و گیاهان بومی جنگلهای بارانی با چتر درختی بسته تامین میشده است. این یافته آزمایشگاهی ثابت میکند که همو ارکتوس انعطافپذیری اکولوژیک بالایی داشته و توانسته است سبک زندگی و روشهای تامین غذای خود را با شرایط زیستمحیطی سخت استوایی تطبیق دهد. حتی اگر جنگلهای انبوه زیستگاه نخستین آنها نبوده باشد، قدرت انطباقپذیری بالای آنها مانع از نابودی ناگهانیشان در مواجهه با تغییرات اقلیمی شده است.
علاوه بر رژیم غذایی، محققان با استفاده از سنجش ایزوتوپهای استرانسیم به بررسی شعاع حرکتی و جابهجاییهای این گونه پرداختند. نسبت ایزوتوپهای استرانسیم در مینای دندان، امضای زمینشناسی مناطقی را که فرد در مراحل مختلف زندگی در آنها آب و غذا به دست آورده نشان میدهد. نتایج این بررسی مشخص کرد که این انسانتباران مسافتهایی تا شعاع ۲۵۰ کیلومتر را طی میکردهاند. این میزان تحرک نشاندهنده الگوی مهاجرت طولانیمدت میان جنوب چین و نواحی مجاور از جمله مناطق شمالی ویتنام امروزی است.
پیامدهای فسیل همو ارکتوس در چین بر بازسازی رفتار انسان اولیه چیست؟

طی کردن مسافتهای ۲۵۰ کیلومتری در محیطهای جنگلی متراکم و کوهستانی، نیازمند برنامهریزی گروهی، آگاهی جغرافیایی و توان جسمانی بالایی بوده است. چنین رفتارهایی پیش از این عمدتا به انسانهای هوشمند یا همو ساپینس نسبت داده میشد، اما دادههای جدید نشان میدهند همو ارکتوس نیز از پیچیدگیهای رفتاری و توان تصمیمگیری محیطی بالاتری نسبت به چارچوبهای سادهانگارانه قبلی برخوردار بوده است. این موضوع مدلهای تکاملی را که رفتار انسانهای اولیه را محدود و غیرقابل انعطاف میدانستند، اصلاح میکند.
با وجود این دستاوردهای علمی، چالشها و ابهامات روششناختی متعددی نیز باقی مانده است. روشهای زیستمولکولی اگرچه اطلاعات ارزشمندی ارائه میدهند، اما به دلیل محدودیت در بانکهای اطلاعات ژنتیکی اجداد انسان، نمیتوانند تمامی سوالات طبقه بندی را پاسخ دهند. برای نمونه، تا زمانی که فسیلهای بیشتری با دیانای یا پروتئین سالم از گونه دنیسووان استخراج نشود، شناسه دقیق نمونههای استثنایی مانند دندان نهم معلق خواهد ماند. همچنین نمیتوان به راحتی نتیجهگیری کرد که آیا تمام جمعیتهای همو ارکتوس در سراسر جهان توانایی زیست در جنگلهای بارانی را داشتهاند یا این پدیده تنها یک پاسخ منطقهای به شرایط خاص جغرافیایی جنوب چین بوده است.
اثبات همزمانی حضور همو ارکتوس با دیگر گونههای انسانتبار در جنوب آسیا، مدل تکامل خطی را تضعیف کرده و نشان میدهد زیستشناسی انسان در قالب یک شبکه پیچیده و موازی توسعه یافته است. در این شبکه زیستی، گونههای مختلف برای صدها هزار سال در زیستبومهای مشترک حضور داشتهاند و احتمالا با یکدیگر در رقابت یا تعامل بودهاند. بقای طولانیمدت همو ارکتوس در جنگلهای بارانی نشان میدهد که انقراض این گونه، فرآیندی تدریجی و چندعاملی بر اثر رقابتهای منطقهای و نوسانات اقلیمی بوده و نه ناشی از ضعف ساختاری یا ناتوانی در تغییر رفتار.
دستاوردهای کاوش در غارهای باکسیان و ناکسیان اهمیت بهکارگیری تکنیکهای بیوشیمیایی و ژئوشیمی را در مطالعه فسیلهای باستانی به اثبات رساند. با ادامه کاوشهای باستانشناسی در شرق و جنوب شرق آسیا، دانشمندان به دنبال پاسخ به این پرسش هستند که آیا مرزهای زمانی حیات همو ارکتوس باز هم عقبتر خواهد رفت و آیا شواهد بیشتری از تعامل و همزیستی این گونه با سایر انسانتباران کشف خواهد شد یا خیر.






