هر سال میلیون ها حشره کوچک از زمین های پایینی جنوب شرقی استرالیا بیرون می آیند تا مسافتی نزدیک به ۱۰۰۰ کیلومتر را به سمت غارهای مرتفع آلپ استرالیا طی کنند. این حشرات که شاپرک بوگونگ یا Agrotis infusa نامیده می شوند، این مسیر طولانی را در تاریکی شب و فقط یک بار در تمام طول زندگی خود می پیمایند. یکی از سوال های بزرگ زیست شناسان این بود که این موجودات چطور در شب های تاریک یا ابری مسیر خود را پیدا می کنند. پژوهش تازه اریک وارانت از دانشگاه لوند سوئد که در نشریه نیچر به چاپ رسیده نشان می دهد مسیریابی شاپرک بوگونگ در زمان ابری بودن آسمان با اتکا به میدان مغناطیسی زمین انجام می شود. این حشرات از میدان مغناطیسی به عنوان یک قطب نمای انحراف پشتیبان استفاده می کنند تا در غیاب نور ستارگان از مسیر اصلی منحرف نشوند.
در این مطلب می خوانید
شناخت این الگوی زیستی ارزشی بیشتر از حل یک معما در جانورشناسی دارد. مهندسان امروز برای ساخت پهپادها و روبات های مستقل به دنبال سامانه هایی هستند که بدون نیاز به سیگنال های ماهواره ای GPS کار کنند. دستگاه های ساخته دست انسان در صورت قطعی سیگنال یا تداخل امواجی از کار می افتند. در مقابل، مغز کوچک شاپرک با مصرف چند میلی وات انرژی، اطلاعات بینایی و مغناطیسی را هم زمان پردازش می کند. بررسی دقیق این توانایی نشان می دهد حشرات چطور با ترکیب حسگرهای مختلف یک ناوبری کاملا مطمئن ایجاد می کنند.
تیم پژوهشی برای کشف این سازوکار آزمایش های پیچیده ای را در نزدیکی کوه سلوین واقع در ۷۰ کیلومتری شمال غارهای زمستان گذرانی شاپرک ها طراحی کرد. دانشمندان شاپرک های مهاجر را جمع آوری کردند و آن ها را به تاریک خانه ای منتقل ساختند که هیچ ماده فرومغناطیسی در ساختار آن وجود نداشت. حشرات در مرکز یک شبیهساز پرواز ویژه بسته شدند به طوری که امکان بال زدن و تغییر جهت آزادانه را داشتند اما از جای خود جابجا نمی شدند.
داخل شبیهساز تصویری از محیط طبیعی شامل سایه درختان و تپه ها بازسازی شده بود و خطوط متحرکی روی کف پخش می شد تا حس پرواز روی زمین را به حشره منتقل کند. در بالای سر شاپرک نیز نمای متحرکی از آسمان شبانه استرالیا یا الگوهای ساختگی ستاره ای به نمایش درآمد. تمام این ابزارها درون یک سیمپیچ هلمهولتز سهبعدی قرار داده شد. این دستگاه میدان مغناطیسی بسیار دقیقی تولید می کند و امکان تغییر زاویه خطوط میدان و شدت آن را فراهم می سازد.
مسیریابی شاپرک بوگونگ چگونه با قطب نمای انحراف کار می کند؟
آزمایش ها روشن ساختند که وقتی الگوی ستارگان در آسمان شبیهسازیشده دستکاری یا تار می شود، شاپرک ها تا زمان برقرار بودن میدان مغناطیسی طبیعی، مسیر درستی را دنبال می کنند. اما با خاموش کردن کامل میدان مغناطیسی، حشرات سرگردان می شوند و جهت پرواز را گم می کنند. وقتی دانشمندان با کمک سیمپیچ هلمهولتز جهت میدان مغناطیسی را ۱۸۰ درجه چرخاندند یا زاویه انحراف خطوط میدان نسبت به افق را معکوس کردند، شاپرک ها بلافاصله تغییر جهت دادند و دقیقا در مسیر برعکس شروع به پرواز کردند.
نکته کلیدی در این آزمایش بررسی واکنش حشره به تغییر قطبیت میدان بود. معکوس کردن قطب های شمال و جنوب به تنهایی هیچ تغییری در مسیر پرواز حشره ایجاد نکرد. این واکنش رفتاری اثبات می کند که شاپرک از قطب نمای قطبی استفاده نمی کند، بلکه نسبت به زاویه انحراف خطوط میدان مغناطیسی با سطح زمین حساس است. سیستم عصبی حشره شیب خطوط میدان را اندازه می گیرد و از آن برای تشخیص جهت شمال به جنوب یا بالعکس بهره می برد.
پردازش داده ها در مغز حشره بر پایه اولویت بندی حسگرها شکل گرفته است. در شب های صاف که ستارگان پیدا هستند، الگوی بصری آسمان نقش راهنمای اصلی را ایفا می کند. اما به محض متراکم شدن ابرها یا کاهش وضوح تصویر، سیستم عصبی بدون مکث روی حالت مغناطیسی سوییچ می کند. این ترکیب داده ها مانع از آن می شود که خطا در یک حسگر کل مسیر مهاجرت را خراب کند. الگویی مشابه در زیست شناسی نشان می دهد چطور پایانههای عصبی و گیرندهها در موجودات زنده می توانند ورودی های فیزیکی متفاوتی را به پیام های عصبی یکپارچه تبدیل کنند.
مکانیسم شیمیایی جفت رادیکال و حسگرهای وابسته به نور

تیم پژوهشی برای درک نحوه دریافت سیگنال مغناطیسی توسط بدن حشره آزمایش های دیگری انجام داد. با افزودن نویز فرکانس رادیویی ضعیف به محیط آزمایش یا فیلتر کردن نور بنفش و آبی از طیف نوری موجود، شاپرک ها توانایی جهت یابی مغناطیسی خود را به کلی از دست دادند. تداخل نویز رادیویی و نیاز به طیف خاصی از نور، نشان دهنده وجود یک واکنش شیمیایی ویژه به نام سازوکار جفت رادیکال است.
در این فرایند شیمیایی، تابش فوتون های نور بنفش یا آبی به گیرنده های چشمی حشره باعث جابجایی الکترون ها و شکل گیری جفت رادیکال های حساس به میدان مغناطیسی می شود. این جفت ها به تغییرات میدان مغناطیسی زمین واکنش نشان می دهند و میزان بازده واکنش شیمیایی را تغییر می دهند. در نتیجه، پیام های عصبی متناسب با زاویه میدان به مغز حشره فرستاده می شود. این مکانیسم دقیقا شبیه رفتاری است که پیش تر در پروانههای مونارک و پرندگان مهاجر مثل سینه سرخ های اروپایی ثبت شده بود.
با وجود اثبات رفتاری و شیمیایی این سیستم، اندام دقیق گیرنده مغناطیسی در بدن شاپرک بوگونگ هنوز با ابزار کالبدشناسی شناسایی نشده است. دانشمندان احتمال می دهند پروتئین های گیرنده نور بنفش یعنی کریپتوکروم ها در چشم مرکب حشره مسئول اصلی این فرایند باشند، اما تایید نهایی این ادعا به بررسی های مولکولی و میکروسکوپی بیشتری نیاز دارد.
تداخل امواج مصنوعی و چالش های تازه زیست محیطی
نتایج این پژوهش نگرانی هایی را هم درباره فعالیت های انسانی مطرح می کند. امروزه دکل های مخابراتی، فرستنده های رادیویی و خطوط انتقال برق نویزهای فرکانس رادیویی ضعیفی در محیط ایجاد می کنند. اگر این امواج مصنوعی بتوانند کارکرد جفت رادیکال ها را مختل کنند، شاپرک های بوگونگ در طول مسیر مهاجرت سرگردان می شوند و از رسیدن به غارهای خنک آلپ محروم خواهند ماند.
از طرف دیگر، طراحان روباتیک با مطالعه این حشره در حال بازنگری در ساختار حسگرهای خودمختار هستند. یک حشره کوچک با وزن کمتر از یک گرم حسگر مغناطیسی وابسته به نور را با پردازش بینایی تلفیق می کند و در تاریکی مطلق تصمیم های حرکتی دقیق می گیرد. مهندسی روباتیک با الگوبرداری از این تراکم حسگری می تواند سامانه هایی بسازد که در شرایط سخت مانند تونل ها یا فضاهای مسدود، بدون اتکا به GPS به راحتی مسیر خود را پیدا کنند.
مسئله باز باقی مانده در زیست شناسی حشرات این است که آیا این سازوکار مغناطیسی می تواند خود را با افزایش نویز رادیویی در جو زمین تطبیق دهد یا خیر. تداوم زندگی گونه های مهاجری مثل شاپرک بوگونگ به این بستگی دارد که چقدر سیستم ناوبری زیستی آن ها در برابر اختلالات الکترومغناطیسی محیط مقاوم خواهد ماند.






