فضا تقریبا خلأ کامل است و به همین دلیل مثل زمین هوایی وجود ندارد که بو را منتقل کند. با این حال فضانوردان بارها پس از بازگشت از راهپیمایی فضایی گزارش داده اند که بوهای خاصی احساس کرده اند. علاوه بر این، دانشمندان با بررسی ترکیب شیمیایی سیاره ها، قمرها و گازهای میان ستاره ای می توانند حدس بزنند که این اجرام چه بویی ممکن است داشته باشند. هر بوی مشخص ناشی از یک مولکول خاص است و شناسایی آن به پژوهشگران کمک می کند ترکیب سیاره ها و روند شکل گیری ستاره ها و سیاره ها را بهتر بفهمند. ترکیبات گوگردی مثلا نشان دهنده فعالیت های آتشفشانی هستند و هیدروکربن ها می توانند نشانه ای از مواد اولیه زندگی باشند. به همین دلیل بوهای فضایی فقط جنبه کنجکاوی ندارند بلکه دریچه ای به شیمی فضا و تاریخ منظومه شمسی هستند.
فضانوردان چه بوهایی حس کردند
فضانوردان بارها پس از پایان راهپیمایی های فضایی و حتی مأموریت های ماه بوی خاصی را گزارش داده اند. بسیاری گفته اند این بو شبیه فلز داغ، استیک سوخته یا دود جوشکاری است. دان پتیت از ناسا آن را شبیه “دود شیرین جوشکاری” توصیف کرد که او را به یاد کار با دستگاه های جوش قوس الکتریکی می انداخت. در مأموریت های آپولو، فضانوردان بوی باروت سوخته را در کابین ماژول قمری احساس می کردند. هریسون شميت از آپولو 17 گفت که بوی غبار ماه درست مثل بوی باروت به ذهنشان حک شده بود. دانشمندان توضیح می دهند که اکسیژن اتمی در مدار نزدیک زمین به لباس فضانوردان می چسبد و وقتی وارد فضاپیما می شوند، در فشار عادی با هوا واکنش می دهد و این بوها را ایجاد می کند. درباره غبار ماه هم احتمال می دهند که پیوندهای شیمیایی فعال حاصل از برخورد شهاب سنگ ها با اکسیژن و رطوبت واکنش می دهند و بوی باروت تولید می کنند. البته این بو پس از مدتی در تماس با اکسیژن محو می شود.
بوی دنباله دارها
ماموریت روزتا متعلق به آژانس فضایی اروپا فرصت بی سابقه ای برای بررسی بوی مولکولی دنباله دار 67P فراهم کرد. محققان با استفاده از کاوشگر فیله ترکیبی از گازهای فرار را شناسایی کردند. رهبر تیم تحقیق آن را ترکیبی از بوی تخم مرغ گندیده (سولفید هیدروژن)، اصطبل اسب (آمونیاک)، فرمالدهید تند و خفه کننده، بادام تلخ (سیانید هیدروژن)، الکل متانول، سرکه (دی اکسید گوگرد) و بوی شیرین دی سولفید کربن توصیف کرد. البته حجم اصلی دنباله دار را بخار آب، دی اکسید کربن و مونوکسید کربن تشکیل می دهند اما همین ترکیبات نشان می دهند که دنباله دارها چه مواد اولیه ای برای شکل گیری منظومه شمسی داشته اند.
بوی مریخ
جو مریخ نازک و پر از دی اکسید کربن است و سطح آن هم از مواد معدنی تشکیل شده. داده های مریخ نوردها نشان می دهند که بوی احتمالی مریخ ترکیبی از سولفور گازی با شیرینی گچی است. خاک مریخ حاوی مقادیر زیادی گوگرد، منیزیم، آهن و اسیدهای مختلف است و ترکیب این مواد بوی تخم مرغ گندیده ملایمی ایجاد می کند. با این حال مدارگرد ردیاب گاز اگزومارس تاکنون مقادیر قابل توجهی از این گازها در جو پیدا نکرده است. بنابراین اگر هم بویی وجود داشته باشد، احتمالا ضعیف و محلی است نه گسترده.
قمر تایتان بوی نفت می دهد
قمر تایتان متعلق به زحل سرشار از هیدروکربن هایی مثل متان و اتان است. این ترکیبات جو نارنجی و متراکم تایتان و دریاچه های سطحی آن را تشکیل می دهند. از آنجا که همین مواد در نفت خام و بنزین روی زمین وجود دارند، دانشمندان معتقدند اگر کسی می توانست تایتان را بو کند، بوی آن شبیه نفت یا بنزین بود. داده های ماموریت کاسینی-هویگنس وجود متان و اتان مایع را تأیید کردند و نشان دادند که چرخه تبخیر و بارش روی این قمر درست مثل چرخه آب روی زمین عمل می کند. متان به خودی خود بی بو است اما هیدروکربن های سنگین تر مثل بنزن بوی شیرین و شبیه حلال ها دارند. به همین دلیل تصور می شود که تایتان بوی نفت داشته باشد.
مرکز کهکشان راه شیری
در اعماق مرکز راه شیری ابر مولکولی عظیمی به نام ساژیتاریوس B2 وجود دارد. اخترشناسان در این ابر ترکیبات آلی متعددی پیدا کرده اند. یکی از این ترکیبات فرمات اتیل است که هم عطر تمشک دارد و هم بوی شبیه رام. اما این فقط بخشی از واقعیت است چون این ترکیب در میان هزاران مولکول دیگر قرار دارد. علاوه بر آن، مولکول هایی مثل اتیلن گلیکول (ضد یخ)، اتانول (الکل سوختی)، استون (پاک کننده لاک ناخن) و سولفید هیدروژن (بوی تخم مرغ گندیده) هم شناسایی شده اند. بنابراین اگرچه شاعرانه است که بگوییم مرکز کهکشان بوی تمشک و رام دارد، اما واقعیت ترکیبی بسیار پیچیده، احتمالا ناخوشایند و بسیار ضعیف است که فراتر از توان بویایی انسان قرار می گیرد.
فضا پر از رمز و رازهایی است که حتی از طریق بو هم می توان بخشی از آن را کشف کرد. گزارش های فضانوردان و داده های ماموریت های فضایی نشان می دهند که هر سیاره، قمر یا دنباله دار می تواند رایحه ای متفاوت داشته باشد. این بوها فقط یک تجربه حسی نیستند، بلکه سرنخ های علمی ارزشمندی درباره تاریخ و ترکیب شیمیایی جهان در اختیار ما قرار می دهند.
